MEDENİYETİMİZİN TAPUSU; VAKFİYELER


Yrd. Doç. Dr. Sezai SEVİM

Bursa Büyükşehir Belediyesi bir projesini daha gerçekleştirdi.(1) Bu proje Bursa Vakfiyelerinin yayınlanması hakkında idi. Projenin gerçekleştirilmesi için Bursa’da alanın mütehassısı olan akademisyenlerden oluşan bir çalışma grubu kurdu. Bursa ile ilgili vakfiyelerin tamamının yayınlanması için aşağı yukarı 20 ciltlik büyük boy kitapların basımını göze almak gerekiyordu. Bu türden bir çalışma hacmine, maliyet ve faydalılık açısından beklentileri çok aşacağı için belediye yetkilileri tarafından haklı bir şekilde sınırlama getirildi. Çalışma, getirilen sınır çerçevesinde Bursa ili sınırları içinde binası bulunan Vakfiyeler boyutuna çekildi. Yani Bursa ili sınırları içindeki tarihî eserlerin vakfiyeleri arşivlerden tespit edilecek, özet çevirileri yapılarak ve yayına hazırlanacaktı. Bu iş için de Türkiye’deki tüm kütüphaneler ve arşivler taranacak ve ilgili vakfiyeler tespit edilecekti. Akademisyenler Yrd. Doç. Dr. Hasan Basri Öcalan, Yrd. Doç. Dr. Sezai Sevim ve Yrd. Doç. Dr. Doğan Yavaş arşivleri ve kütüphaneleri tarayarak vakfiyeleri tespit ettiler. Kişilerin bu kadar yoğunluklu bir vakfiye talebini yerine getirmekte tereddütlü davranan kurumlara, talep için resmi olarak belediyemiz başvurdu. Tüm ödemeleri de kurum olarak üslendi. Çok büyük kısmı Vakıflar Genel Müdürlüğü’nde bulunan ilgili vakfiyelerin dijital ortamda kayıtları bu yolla temin edildi. Bu kayıtların içindeki vakfiyeler taranarak Bursa ile ilgili olanları tespit edildi. Yine bunların içinden de eseri Bursa’da bulunanları ayrıldı. İşte tespit edilen bu vakfiyelerin belgesi(varsa orijinal olanı) incelendi ve belediye yetkililerinin; “halkımızın kolay anlayabileceği bir biçimde olsun” şeklindeki talepleri doğrultusunda bir çalışma yürütüldü. Her vakfiyede bulunması gereken türdeki konuları, anlaşılabilir bir şekilde Bursa halkına bilgi olarak ulaştırabilmek için sorular listesi oluşturuldu. Her vakfiyeye bu sorular yöneltilerek ilgili vakfiyelerin her birinin özet tercümesi yapıldı. Vakfiyelerin tamamının bir ciltte yayınlanabilmesi mümkün olmadığı için öncelikle birinci cilt yayınlansın diğer ciltler de daha sonra yayınlansın talebi çerçevesinde, birinci cilt Bursa’nın fethinden başlayıp İstanbul’un fethine kadar geçen sürede düzenlenmiş olan vakfiyeleri ihtiva edecek tarzda tarih sırasına uygun bir şekilde sıralanarak yayına hazırlandı.

Kitabın başına bu çalışmanın nasıl hazırlandığı hakkında bilgi verildi. Ardından vakfiyelerin ehemmiyeti hakkında geniş bilgiler aktarıldı. Sonra da tarih sırasına göre vakfiyelerin; ilk olarak özet tercümesi verildi, vakfeden kişinin hayatı kısaca özetlendi ve ayrıca da ilgili vakfiye hakkında daha önce yapılmış çalışmalardan bazıları kaynakça listesinde gösterildi. Bunlardan sonra vakfiye belgesi kondu. Devamında da vakfedilen eserlerin eski veya yeni resimleri verilme yoluna gidildi. Vakfiyeler tamamlandıktan sonra, okuyuculara kolaylık olsun diye vakfiyelerde geçen deyim ve terimler açıklandı. Son kısımda genel bir kaynaklar listesi de verildi.

İlk cildin İstanbul’un fethine kadarki dönemle sınırlanması, Bursa’nın asıl başkentlik konumunun devam etmiş olması bakımından da anlamlı bir seçim olarak öne çıkmış oldu. Bu kadar emek ve yatırıma değecek bir kaynak mıdır vakfiyeler? sorusu akla gelebilir. Yani vakfiyelerin kıymet-i harbiyesi nedir ki? denilebilir. Bu kitapta konu edilen vakfiyelerin her biri, Bursa’da var olan tarihi eserlerin tapusu konumundadırlar. İlgili binalar bu belgeler olmadan hakkıyla anlaşılamazlar. Vakfiye, bir eserin kimin tarafından, niçin, ne zaman, ne kadar sürede, nasıl ve ne amaçla yaptırıldığı anlatan yegâne yazıdır. O binada ne iş yapılacak, ilgili işte kimler çalışacak, idareci kim olacak, yaptığı iş için kim ne kadar yevmiye(günlük) ödeme alacak, işlerin doğru ve yolunda gidipgitmediğini kim kontrol edecek türündeki soruların cevaplanabileceği tek kaynak vakfiyedir.

İlgili eserin bilgilerini destekleyici bazı başka kaynaklar (kitabesi, muhasebe defteri, vakıf tahrir defteri v.b.) var ise de bu tür kaynaklar vakfiyenin olmadığı durumda daha bir ehemmiyet arz ederler . Yani vakfiye, eserin bir numaralı ve en önemli bilgi kaynağıdır. Eserin vakfiyesi yok ise tapusu yok demektir . Belirttiğimiz türden kaynaklar Osmanlı Devleti’nin devlet tutanakları olduğu için o devirlerde tapu kadar güvenli addedilmiş olmakla beraber günümüzün resmi kurumları nezdinde aynı derecede güvene mazhar olamamaktadırlar. Bu noktada şu cümle çok anlamlı bir şekilde kurulabilir; Bu kitap(2) hiçbir başka bilgi vermese bile Bursa Büyükşehir Belediyesi sadece vakfiyelerin belgesini yayınlamış olmasıyla bile onların kaybolmasını önlemiş olmak ve hatta ömrünü uzatmış olmak bakımından kıymeti tahmin edilemeyecek derecede önemli bir iş yapmıştır.

Balkanlardaki savaşlarda Osmanlı kültür ve medeniyet değerlerinin devamı olan toplumlara hücum edenler, onların öncelikle tarihî eserlerine (minarelerine, camilerine, arşiv ve kütüphanelerine v.b.) saldırdılar. O toplumların tarihi eselerini yıktıktan sonra arşiv veya kütüphanelerindeki belgelerini yok ederek, sahipliklerinin delillerini de ortadan kaldırmış olmayı umuyorlardı. Toplumlar ya ihmalleri neticesinde kimliklerinin ve sahipliklerinin delillerini kaybederler veya düşman saldırılarıyla… İşte ondan sonra başkası olmak aşaması başlayabilir.

Yayınlanan kitapta bugün çok ilgiyle karşılanacak bir örnek bilgiyi daha aktaralım. Bazı vakfiyelerde görüldüğü gibi, düzenleyen kişiler azâd ettiği kölelerinden bahsetmişlerdir. Vakfedenlerin bazıları azâd etmiş oldukları kölelerini mütevelli olarak göreve getirirlerken bazıları da hafız olarak görevlendirilmişlerdir.

Bazı vakfiyelerde de(mesela Lala Şahin Paşa ve Çandarlı İbrahim Paşa’nın oğlu Mahmud Çelebi) vakfının idaresini yürütmekle görevlendirdiği sülalesinden çocuklarının nesli kesilirse, bu durumda azâd ettiği kölelerinden inancı en kuvvetli birisinin ve devamında da onun neslinden gelenlerin bu görevi yürütmek üzere görevlendirilmesini talep ettiğini görüyoruz.(3) Mesela Yıldırım Bayezid’in Yıldırım’daki külliyesi için yaptığı vakfiyesinde 15 tane köle kökenli hafız görevlendirmiş(4) ve her gün Kur’an’dan birer cüz okumalarını ve bunun karşılığında da ikişer dirhem ücret verilmesini şart koşmuştur. Yine köle kökenli 5 hafızı, medresesinin bahçesindeki türbesinde Kur ’an okumakla, 4 eskiden köle kökenli olan hafızı da Balıkesir ’deki zaviyesinde Kur’an okumakla görevlendiren İne Bey, onlara bu vazifeleri karşılığında belli bir ödeme yapılmasını da vakfiyesinde belirtmiştir.(5)

14. ve 15. yüzyıllarda uluslararası hukuk anlayışı gereği savaşta esir düşenler , esir alanların kölesi pozisyonundaydı. Köleliğin bir diğer kaynağı da ticari alan idi. Ticari alanda da çok büyük oranda İtalyan gemicileri ve tüccarları (Ceneviz, Venedik ve Floranslılar) etkinlik gösteriyorlardı. Karadeniz’in kuzey ve doğu kıyılarında oturan ailelerin çocuklarını çalıyorlar ve kalelerde bir müddet hapsettikten sonra gelen gemilerine bindirerek çoğunlukla Mısır veya İtalya şehirlerine götürüp oralarda satıyorlardı. O tarihlerde Avrupa’da bazı ülkelerde ömür boyunca kölelik anlayışı hâkim olması sebebiyle hiç rastlanmaz, bazı ülkelerde de azâd edilmiş kölelere çok nadir rastlanabilirken; Osmanlı coğrafyasındaki köleler çoğunlukla savaşlarda esir alınan kölelerdi ve satışı da yapılabilmekteydi. Müslüman olan sahibinin inancı gereği köle, sahip ne yerse onu yer ve işkenceye maruz bırakılamazdı. Ya kölenin kendi ülkesi fidye ödeyerek geri alır veya sahibinde kalırdı. İşte bu sahipler kölelerini bedelini ödeyecek kadar çalıştırdıktan sonra af etmek durumunda idiler. Yoksa toplum tarafından hoş görülmezdi. Toplumun köleler ile diyalogunun nasıl olduğuna dair yukarıda vakfiyelerde geçen bazı örnekler verdik.

Bu anlayış sebebiyle Osmanlı şehirlerinde çok sayıda azâd edilmiş kölelerle karşılaşılırdı. Onlarla Müslüman halkın ilişkilerini anlatan yukarıdaki iki örnek bize; bazı vakıf sahiplerinin çok büyük miktarlara varan vakıf gelirlerinin veya mirasının idaresini/mülkiyetini onlara bırakabildiğini gösterir. Bu durum onların birbirlerine ne kadar güvendiklerini, ne kadar yakınlık kurduklarını, hatta toplumsal ve inanç değerleri açısından ne kadar yakın olabildiklerini de gösterir . Günümüzde toplumun ortak değerlerini yeni nesillere aktarabilmede yaşanılan sıkıntılar dikkate alındığında, Yıldırım Bayezid’in 15, İne Bey’in 9 ve bunun gibi daha birçok kişinin köle kökenli hafız yetiştirmiş olmaları çok dikkat çekici bir hal olarak karımızda durmaktadır.

16. yüzyıl sonları Bursa’sının nüfusu hakkında yaptığım incelemelerde, şehir nüfusunun % 10’luk kısmının azâd edilmiş kölelerden oluştuğunu görmüştüm.(6) Azâd edilmişlerin sayısına bir de azâd edilmemiş olanları yani halen köle olanları da eklediğimizde (ki onların ne kadar olduğunu tespit etmeye yarayacak elde net bilgi yoktur) sayının nerelere ulaşabileceğini düşünmek gerekir. Sayı ne olursa olsun durum, toplumlar arası ilişkiler bakımından ele alındığında, verdiğimiz örnekler genelde olumsuz kanaatlere yöneltecek veriler olmamak bakımından önemlidir.

Bursa Vakfiyeleri-I kitabından yola çıkarak yapmaya çalıştığımız bu kısa değerlendirmede, Bursa ili sınırları içinde eseri bulunan vakfiyelerin ne gibi bilgileri bizlere sunduğunu işaret edebilmek mümkün oldu. Eserin bu ve diğer ciltlerinden istifade edilebilmesi ve vakfedenlerin beddualarına muhatap olacak durumlara düşmemek ümidiyle… Yıldırım Bayezid’in Yıldırım’daki külliyesi için yaptığı vakfiyesinde 15 tane köle kökenli hafız görevlendirmiş(7) ve her gün Kur ’an’dan birer cüz okumalarını ve bunun karşılığında da ikişer dirhem ücret verilmesini şart koşmuştur.

DİPNOTLAR

1) Hasan Basri Öcalan, Sezai Sevim, Doğan Yavaş, Bursa Vakfiyeleri-I, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayını, Bursa 2013.

2) Bursa Büyükşehir Belediyesi Başkanı ve yazarları tarafından Bursa Yeşil İmaretinde 19 Şubat 2013 tarihinde kitabın tanıtımı yapıldı.

3) Bursa Vakfiyeleri-I, Lala Şahin Paşa’nın Vakfiyesi, s. 55; Bursa Vakfiyeleri-I, Çandarlı İbrahim Paşa’nın oğlu Mahmud Çelebi’nin Vakfiyesi, s. 550.

4) Bursa Vakfiyeleri-I, s. 213.

5) Bursa Vakfiyeleri-I, s. 261.

6) Bursa şehrinin ilgili dönemdeki nüfusu için müracaat edilecek kayıtlar için bakınız; Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü, Kuyûd-u Kadîme Arşivi, Hicrî 981 tarihli Hüdâvendigâr Livası Mufassal Tahrir Defteri.

7) Bursa Vakfiyeleri-I, s. 213.

 

 




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir