BİRİNCİ EKÜMENİK KONSİL İZNİK GÖLÜ’NDEKİ BAZİLİKADA MI TOPLANDI?


Prof. Dr. Mustafa ŞAHİN

Bilindiği gibi, birinci İznik Konsili, M.S. 325 yılında İmparator Konstantin tarafından Roma İmparatorluğu’nda
resmî din olacak Hıristiyanlığın içerisinde tartışılan bazı konuları netleştirmek amacı ile toplanmıştır. İznik’te
toplanan kilise önderlerinin büyük çoğunluğu İsa’nın gerçek Tanrı olduğu fikrini pekiştirdiler. Konsilde
onaylanan “İznik İnanç Bildirisi” bugüne kadar Katolik, Ortodoks ve Protestan Kiliselerinin ortak olarak kabul
ettiği metinlerdendir. Dolayısı ile Hıristiyanlık dininin en büyük mezhepleri tarafından, diğer bir ifade ile
Doğu ve Batı tarafından ortaklaşa tanınan çok önemli bir toplantıdır. Toplantının yapıldığı yer tartışılan bir
konu olsa da, genel inanış, I. Konstantin’in bazilikanın da yer aldığı sarayı olduğu yönündedir. Hatırlanacağı
gibi, söz konusu sarayın yerini bulmak üzere Bursa Valiliği’nin öncülüğünde 22-23 Mayıs 2010 tarihlerinde
İznik’te bir çalıştay düzenlenmiş ancak belli bir sonuca ulaşılamamıştı.
İznik Gölü’nde 2014 yılında tarafımızdan
keşfedilen ve Amerika Birleşik Devleti Arkeo- loji Enstitüsü tarafından yayınlanmakta olan
“Archaeology” isimli dergi tarafından 2014 yılının en önemli 10 büyük keşfi arasında gös- terilen
bazilika kalıntısında, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni ile Uludağ Üniversitesi adına 2015
yılının Haziran-Ağustos ayları arasında sualtı yüzey araştırması yapılmıştır. Sonra- sında ise
Kasım-Aralık aylarında İznik Müze Müdürlüğü’nün başkanlığında ve Uludağ Üniversitesi adına bilimsel
danışmanlığımızda sualtı arkeolojik kazılarına başlanmıştır. Hem sualtı yüzey araştırması hem de
kazılar Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin desteği ile yapılmış- tır. Sualtı arkeolojik kazılarına
2016 yılında da aralıksız devam edilecektir.
Sualtındaki kalıntıyı ilk tespit ettiğimizde; Bursa’da Zaman’ın 9. sayısı, Şehrengiz’in 47. sayısı,
Atlas’ın 252. sayısı, Aktüel Arkeoloji’nin
38. sayısı ve Deniz Magazin’in 39. sayısı gibi farklı dergilerde tanıtım yazılarımız yayınlandı. Bu
yayınlarda, doğu batı istikametinde uza- nan ve üç nefi bulunan bazilikal kilisenin Aziz
Neophitos’a adanmış olabileceği ile sürüldü.
Konuyu daha iyi anlamak için Aziz Neophi- tos ile ilgili o günlerde yazdıklarımızı kısaca
hatırlamakta fayda vardır. Bilindiği gibi, Roma imparatorları Decius (249-251) ve Diokle-
tianus’un (284-305) Hıristiyanlara zulüm
yaptığı yıllarda, Nikaia’da yaşayan Hıristi- yanlar da bu kıyımlardan nasibini almıştır. İnancından
vazgeçmediği için din uğruna şehit edilen (Martyr) Hıristiyanlardan birisi de Aziz Neophytos’tur1.
Aslında, Hıristiyan bir ailenin çocuğu olarak Bithynia Olymposu’nda dünyaya geldiği bilinen
Neophytos, kutsal
bir kişi olduğunu daha çocukluk çağlarında gösterdiği çeşitli mucizeler ile belli etmiştir. Henüz 9
yaşlarında iken, kendisine görünen güvercini dağdaki (Olympos/Uludağ) mağa- raya kadar takip etmiş
ve mağarada yaşayan vahşi hayvanları (inançlarına göre ayıları)
kovarak 16 yaşına kadar burada inzivaya
çekilmiştir. Daha sonra rüyasında kendisine gözüken Tanrı’nın buyruğu üzerine Nikaia/ İznik’e
gelmiş ve o büyük zulüm zamanların- da Hıristiyan olduğunu açıkça ifşa etmiştir. Bu yüzden
yakalanıp inancından vazgeçmesi istenmiştir. Kabul etmediği için bir ağaca asılıp kırbaçlanmış,
demir çengeller ile derisi yırtılmış, aç vahşi hayvanlar arasına bırakıl- mıştır. Ancak zarar
veremedikleri anlaşılınca kızgın fırına atılıp orada 3 gün bekletilmiştir. Bundan da sonuç
alınamayınca, en nihaye- tinde kentin göl tarafındaki surlarının dışında,
gölün sahili ile surlar arasındaki bir yerde imparatorluk askerleri tarafından mızrak ve

kılıç darbeleri ile parçalanarak şehit edilmiştir (M.S. 304 yada 305 yılı). Öldürüldüğü yerde
gömülen Neophytos’un mezarının bulunduğu alana daha sonradan bir kilise inşa edilmiştir. Bundan
dolayı ilk keşfettiğimizde yapıyı, ka- lıntı her ne kadar günümüzde sualtında olsa da, sur
duvarlarının dışında ve göl kıyısındaki konumu nedeniyle, Aziz Neophytos Kilisesi
olarak nitelendirmiştik. Bu önerimiz herhangi
bir belge olmasa da otoriteler arasında kabul görmüştür.
Kaynaklarda bahsedilmesine rağmen yerini tam olarak bilemediğimiz İznik’in diğer önemli bir yapısı,
I. Ekümenik Konsil’in toplandığı binadır. Burasının I. Konstanin’in bazilikasının da yer aldığı
Saray olduğunu iddia edenler bulunmaktadır. Bu sarayın lokasyonu konu- sunda farklı görüşler
vardır. Örneğin A. Bryer, Konstantin Sarayı ve Bazilikasının yerini göl kıyısı ile sur duvarları
arasına lokalize etmek istemektedir. Bu durumda sualtındaki kalıntı- lar Bryer’in işaret ettiği
Saray’ın Bazilikası’na ait olabilir mi?
Vatikan Müzesi’nin bölümlerinden birisi olan
Sistina Şapeli’nde (Cappella Sistina) yer alan fresklerden birisinde İznik’te M.S. 325 yılında
toplanan 1. Konsil resmedilmiştir.
1590 yılına tarihlenen söz konusu fresk üzerinde konsil toplantısı, toplantının yapıldığı yapı ile
birlikte resmedilmiştir. Resim alanının sol köşesinde betimlenen dış mekan görün- tüsü konumuz
açısından oldukça önem arz etmektedir.

Pencereden gösterilen manzarada göl ve şehir surları görülmektedir. Gölün kenarından şehre doğru
ilerleyen bir yol ve üzerinde o dö- nemin nakliye araçları bile seçilebilmektedir. Surlar üzerinde
yer alan kule yapısı aslında İz- nik surlarına yabancıdır. Büyük kule, görüntü itibariyle Roma’daki
Hadrian Mozoleumu’nu hatırlatmaktadır. Bunun nedeni freski yapan ressamın İznik’i görmemesi ve dış
mekanı tamamen hayali olarak betimlemesi olmalı- dır. Ancak, toplantının yapıldığı yapının yeri
olarak sur duvarlarının dışı ve gölün kenarının gösterilmesi önemlidir. Muhtemelen ressam okuduğu
bir kaynaktan hareket ederek özel- likle yapının konumunu vurgulamak istemiştir. Bu nedenle
toplantının yapıldığı yapı sur du- varlarının dışında ve İznik Gölü’nün kıyısında gösterilmiş
olmalıdır. Bu tanım İznik Gölü’nde kazısına başladığımız yapıyı akla getirmek- tedir. Acaba, I.
Konsil’in toplandığı Senato Sarayı’nın Bazilikası burası mıydı?
Böylece bazilika yapısı için alternatifler sayı
olarak artmaya başlamıştır. Yapının ne olabi- leceği sorularına cevap bulmak için başlat- tığımız
sualtı yüzey araştırma ve kazılarının en beklenmedik keşfi, bazilikanın içinde ve etrafında yer
alan çok sayıda mezar olmuştur.
Mezarlardan 36 adedinin tespit çalışmaları ta-
mamlanmıştır: bunlardan 5 tanesi atriumda, 6 tanesi nartexte, 6 tanesi orta nefte ve birisi kuzey
nefte olmak üzere toplam 18 tanesi bazilikanın içerisinde yer almaktadır. Mezar- lar, doğu-batı
istikametinde uzanmaktadır.
Başlar batı, ayaklar doğu yöne bakmaktadır.
Taş veya pişmiş toprak levhalarla semer dam
veya kemer şeklinde kapatılan mezarlar bo- zulmadan günümüze kadar ulaşmıştır. Mezar- ların
genellikle yan yüzeyleri levha şeklindeki çatı kiremitleri ile sınırlandırılmış, mezar taşı olarak
pitos kırıkları veya kalın cidarlı kaba pişmiş toprak seramik parçaları kullanılmış- tır. Mezar
boyları ortalama 2 metre olarak ölçülmüştür. Bunun yanı sıra çocuk mezarı olabilecek daha küçük
mezarlar da bulun- maktadır. Bu mezarlar, kilisenin yıkılmasından sonra da bu mekanın kutsal kabul
edildiğini, diğer bir ifade ile dini açıdan çok önemli bir mekan olduğunu göstermektedir.
Kıyıdan yaklaşık 50 metre uzakta, doğu batı istikametinde uzanan üç nefli yapı kalıntısının dıştan
dışa toplam uzunluğu 41,32 metre, genişliği ise 18,61 metredir. Orta nefin uzun- luğu 20,03 metre,
genişliği 7,95 metredir.
Yan neflerden kuzeydeki 3,32 metre, güney nef ise 3,15 metredir. Bu ölçüme göre güney nef kuzeye
göre biraz daha dardır. Duvar ka- lınlıkları da ortalama 1 metredir. Yapının do- ğusunda yer alan
apsisin çapı 6,85 metredir.
Apsisin güneyinde yer alan ve diakonikon ol- duğunu düşündüğümüz bölümde 1,97 metre uzunluğunda,
0,70 metre genişliğinde bir lahit yer almaktadır; ölçülebilen derinliği 0,30
Bazilika ve Çevresinin Rölövesi
Bir mezar içerisinde tespit edilen kafatası metredir. Lahidin kuzey uzun bölümü parapet

bloklarının birleştirilmesi ile oluşturulmuş- tur. Birleşme yeri iç bölümden sıvanarak
kapatılmıştır. Diğer bir ifade ile lahit yekpare mermer blok olarak değil de, parçaların bir-
leştirilmesi ile tamamlanmıştır.
Sonuç olarak Hıristiyanlık dininde büyük mez- heplerin tanıdığı I. Konsil’in toplandığı yapının
yeri günümüzde hala gizemini korumaktadır. Kazılarına devam ettiğimiz bazilika kalıntısının
Konstantin Sarayı’na ait olabileceğini de artık göz önünde bulundurmaya başladık. Eğer
bu hipotezimiz belgelenebilirse, Hıristiyan- lık dininde büyük mezheplerin tamamının tanıdığı çok
önemli bir yapıyı inanç turizmine kazandırmış olacağız.
TEŞEKKÜR
Sualtı yüzey araştırması ve kazılarına izin veren Kültür ve Turizm Bakanlığı’na teşek- kür etmeyi
bir borç biliriz. Kazı Başkanlığını üstlenen İznik Müze Müdürlüğü’ne destek ve yardımları için
teşekkür ederiz. Çalışmalar Uludağ Üniversitesi ve Bursa Büyükşehir Be-
lediyesi tarafından desteklenmiştir. Bu neden- le Uludağ Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Yusuf Ulcay
ve Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Sayın Recep Altepe’ye çok teşekkür ederiz.
Son olarak, Bursa Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Turizm Daire Başkanı Aziz Elbas ve çalışma
arkadaşlarına destek ve yardımların- dan dolayı minnettarız.
KAYNAKÇA
• I. Akbaygil, H. İnalcık, O Aslanapa (Eds.), Tarih Boyunca (İstanbul 2004).
• Chr. Bourbou, Health and Disease in the Byzantine Crete – 7th-12th centuries AD (Surrey 2010)
• J. Beckwith, Early Christian and Byzantine Art (1970).
• A. Bryer, “Nicaea, A Byzantine City”, Peoples and Settlement in Anatolia and the Caucasus
800-1900 (London 1988).
• F. Dwornik, Konsiller Tarihi İznik’ten II. Vatikan’a, çev. M. Aydın (Ankara 1990).
• C. Foss, Nicaea: A Byzantine Capital and Its Praises (Massachusetts 1996).
• C. Foss, “Pilgrimage in Medieval Asia Minor”, Dumbarton Oaks Papers 56, 2002, 129-151.
• R. Krautheimer, Early Christian and Byzantine Architecture (1981).
• G. Koch, Erken Hıristiyan Sanatı, çev. A. Aydın (İstanbul 2007).
• N. P. Ševčenko, “The Walters “Imperial” Menologion”, The Journal of the Walters Art Gallery 51
(1993),
43-64.
• M. Şahin – İ.H. Mert (Eds.), Uluslararası İznik I. Konsil Senato Sarayı’nın Lokalizasyonu
Çalıştayı, 22-23 Mayıs 2010 (Bursa 2011).
• W.J.G.A. Veth, The Frescoes of the Ecumenical Councils in the Sistine Salon (1590) and the
Catholic Conciliar Historiography, Pontifical University of the Holy Cross (Rome 2003)
• The Oxford Dictionary of Byzantium 3 (Newyork-Oxford 1991).
• http://www.thedigitalwalters.org/Data/ WaltersManuscripts/html/W521/description.html (27.03.2016)
• Girit Zoodochos Pigi Kilisesi için; http://www.doaks.org/
research/byzantine/project-grant-reports/2010-2011/ bourbou#.Vdj-sZ-Vmuo.google_plusone_share
(27.03.2016).
• • Prof. Dr. Mustafa Şahin, Uludağ Üniversitesi, Fen- Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, 16059
Görükle
– Bursa. E-mail: mustafasahin@uludag.edu.tr




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir