BURSA KAPAN HANI’NIN BALKANLAR’A YANSIMASI AÇISINDAN ÜSKÜP KAPAN HANI


Yrd. Doç. Dr. Sezai SEVİM

Üsküp’teki Kapan Han’ın, inşa edilişi, işleyişi, Üsküp’teki etkisi ve bölgeye yansımaları hakkında detaylı bilgilere ulaşabilmek pek mümkün görünmemektedir. Hatta elde mevcut bulunan az sayıdaki bilgiler bile karmaşıktır. Günümüzde Üsküp şehrindeki çarşı içinde olan ve giriş kapısı üzerinde “Kapan Han” tabelası bulunan hanın sonradan yeni inşa edilmiş bir han olduğu kabul edilmektedir . Tarihî İsa Bey Hanı adıyla bilinen hanın yıkılması sonrasında onun yerine inşa edilmiş olduğu kabul edilmekte ve içinde bulunduğumuz (2012) yıllarda üst katı İmam Hatip Lisesi olarak kullanılmaktadır. Alt kat dükkânları ise restoran, kahvehane ve buna benzer şekilde işletilmektedir. Üsküp’te tarihte Kapan Han olarak kullanılan hanın, aslında İshak Paşa tarafından vakfedilmiş bulunan ve “Eski Han” veya “Kapan Han” adlarıyla da bilinen han olduğu belirtilir . Her nasılsa Kapan Han tabelası sonraki zamanlarda İsa Bey Hanı’na getirilip konmuş gibidir. Bu işlemden sonra da Üsküp Kapan Hanı olarak İsa Bey Hanı adındaki hanın tanınır olduğu belirtilir . Bu bilgiler üzerinde bile bazı ihtilaflar vardır.

Sonuç olarak Üsküp’te bir “Kapan Han” vardır diyebiliriz Bu net bir durumdur . Ancak hangi binadır? Sorusu çok dikkatli araştırmalara ihtiyaç duymaktadır. Bunun yanında Kapan Han’ın işlevi, görevleri, görevlileri, statüsü, ve tarihi seyri konularında da yeterli bilgi yoktur .2 Bu çalışmada öncelikle Osmanlılarda Kapan Hanları ve ortaya çıkışları konusu aydınlatılmaya çalışılacaktır. Ardından da işleyişi ve görevlileri açılarından Bursa Kapan Hanının durumu aydınlatılmaya çalışılarak Üsküp Kapan Hanının anlaşılmasına zemin hazırlanmaya çalışılacaktır. Üsküp Kapan Hanına özel tarih bilgilerini ortaya çıkarmak ve onları tahlil etmek bu çalışmanın hedefi olmayacaktır.

Üsküp Kapan Hanının işleyişi ve görevlileri hakkındaki eksikliği gidermenin yolu ise Osmanlı şehirlerinde var olduğunu bildiğimiz diğer kapan hanlarının tüm özelliklerini bilmekten geçmektedir. Bu yönüyle Bursa Kapan Hanı hakkındaki bilgiler konu açısından çok aydınlatıcı olabilecek gibidir. Şu halde Anadolu’daki kapan hanları nasıl ortaya çıktı? sorusundan başlamak işe yarayabilir. Devamında hanın nasıl işlediği, görevlilerinin kimler olduğu, burada hangi işlerin yapıldığı gibi bir çok konuyu aydınlatmak gerekmektedir. Ardından Bursa’daki Kapan Hanı nasıl yapıldı? Sorusuna cevap aramak ve devamında da bu hanın Bursa şehrine etkisini, çarşıya katkısını, şehrin ekonomik kalkınmasındaki konumunu aydınlatmaya çalışmak gerekir. Böylece Üsküp Kapan Hanı hakkında bizlere bilgi sunacağını umduğumuz, ancak günümüze ulaşamayan kaynaklar sebebiyle edinemediğimiz ve eksikliğini hissettiğimiz bilgilerin bıraktığı boşluğu anlamlandırmanın ipuçlarını yakalayabiliriz.

Anadolu Selçuklu Devleti’nin Kösedağ Savaşı’nda(1243) Moğollara yenilip de Anadolu’daki Selçuklu gücünün zafiyete uğramasıyla, Batı-Anadolu’daki uç beylerinin yaptığına benzer bir şekilde Osmanlılar da bağımsızlık peşinde Söğüt ve Domaniç bölgesinde bazı hareketlere giriştiler. Bu çerçevede topraklarını genişlettiler ve Karacahisar, Bilecik, Yarhisar, İnegöl, Yenişehir’i beyliğin topraklarına kattılar. Beylikten Devlete giden süreç böylece yaşanmaya başladı. Değişik bölgelerde yerel tekfur kuvvetleri ve Bizans ordularıyla karşı karşıya geliyorlar ve onları da başarıyla bertaraf edebiliyorlardı. Fetihler öyle hızla devam ediyordu ki kısa sürede kuvvetli bir devlet ortaya çıktı.3

Bu fetihler toprak kazanmaya yarıyor ve devlet toprakları genişliyordu ama devlet demek sadece toprak demek değildi. Osman Gazi ve sonraki Beyler “yaptıklarının kuru cihangirlik kavgası olmadığını” biliyorlar4 ve bu konuda bilgili ve bilinçli davranıyorlardı. Aynı zamanda fethettikleri bölgelerin insanlarının yaşayışını kolaylaştırıcı ve geliştirici faaliyetler de sürdürüyorlardı. 5 Yeni yollar açıyorlar, çeşmeler, hanlar, kervansaraylar, köprüler, aşevleri, medreseler, camiler ve mescitler, hamamlar, zaviyeler inşa ettiriyorlardı. 6 Hatta bu eserlerin hizmetlerini uzun yıllar sürdürebilmesi için de çok sayıda gelir kaynakları tahsis ediyorlardı.7 Böylece halkının da memnun olduğu bir devlet yapısı ortaya çıkıyordu.

Bizans’ın hâkimiyetinde olduğu sıralarda İznik’in gölgesinde kalmış ve sadece kaplıcaları dolayısıyla bir tedavi merkezi özelliği ile ön plana çıkabilmiş olan Bursa, Osmanlılarca Osman Gazi’nin başlatıp Orhan Gazi’nin devam ettirdiği kuşatma harekâtı neticesinde 26 Nisan 1326 tarihinde alınabilmiştir. Bu tarihten itibaren şehre Orhan Gazi, Lala Şahin Paşa gibi devletin ileri gelenlerinin hanlar yaptırmaya başladığını görüyoruz. 8 İşte bu manada Sultan I. Murad da şehrin alış veriş işlerinin düzene girmesinde önemli bir fonksiyon üslenecek olan Kapan Hanını inşa ettirdi. 9 Ardından Sultan Yıldırım Bayezid de Ulu Cami’yi ve Bedesteni inşa ettirdi. 10 Böylelikle Bursa şehri kuruluş devri Osmanlı Şehri hüviyetinin üç önemli yapısına kavuşmuş oldu. Bunlar, şehrin merkezî yapısı Ulu Cami, onun tamamlayıcısı Bedesten ve Kapan Hanıydı. Şehrin, sur dışındaki bu ana yapılar etrafında geliştiği ve yayıldığı gerçeği de ortadadır.11 Ardından birçok başka hanların inşa edilmiş olmasıyla da Bursa ülkeler arası bir ticaret merkezi haline gelecektir. Kaynakların haber verdiğine göre 16. yüzyılda Bursa’da 50 civarında han vardır. Bunların içinde günümüze kalan bilgileriyle ulaşabildiğimiz han sayısı toplam 37’dir ki; 9 u sağlam ve kullanılır durumda, 28 i ise yıkılmış vaziyettedir.12 Osmanlı Şehri dendiğinde ve şehrin tipinin tarif edilmek istendiğinde, Ulu Cami ve Bedesten’den sonra muhakkak sayılması gerekecek eser olan Kapan Hanı’da yıkılanların içindedir.

Osmanlı Şehirlerinde Kapan Hanları

Kelime sözlüklerde ‘büyük terazi, kantar ’ anlamında açıklanmaktadır. Farsça’dan kab-ban(kab tutan, kab ile uğraşan) şekliyle Türkçe’ye, halk telaffuzuna da “kapan” olarak girdiği düşünülmektedir. Mısır’da kantar kullanan kimseye ‘’kabbani’’,alım satım mukavelelerine nezaret eden kurumada ‘’Divanü’lkabbani’’ denirdi.13

Müslüman Türk ve Arap devletlerinde kullanılan kapan tabiri Osmanlı’larda ilk devirlerde kapan daha sonralarda da un kapanı(kapan-ı dakik),bal kapanı, yağ kapanı vb. satılan malın adıyla birlikte kullanılmış, böylece büyük tartı aletinin ismi olmaktan çıkıp günümüz toptancı hallerini veya zahire borsalarına benzeyen yerlerin adı olmuştur. Un, yağ ve baldan başka tahıl, kahve, tütün, ipek, pamuk kumaş ve çeşitli dokumalar üreticiden satın alınarak başta İstanbul olmak üzere büyük şehirlerdeki kapanlara getirilirdi. Buralarda kadı naibinin nezaretinde esnaf temsilcilerinin de hazır bulunmasıyla muhtesip nezdinde mallar tartılır, ağırlık, kalite ve çeşidine göre ver gi ve narha tabi tutulduktan, fiyatları belirledikten sonra esnaf aracılığıyla tüketiciye arz edilirdi. 14 Şehirlerdeki çok sayıdaki Kapan hanlarına gelince, her biri tek bir cins ticaret maddesinin toptan satışı ya da dağıtımına hizmet edecek kapalı birer pazaryeri görevi yapan bu çeşit yapılara, Anadolu’da Selçukiler devrinden beri rastlanmaktadır. Ancak “kapan hanları” bütün karakterleriyle Osmanlılar devrinde, özellikle Fatih’ten itibaren gerçek birer tarih anıtı çapında ortaya çıkıyorlardı. Bu bir yandan, devletçe miri toprakların artık vakfa bağlanmaktan esirgenmesi üzerine hayır sahiplerinin inşa ettirdikleri hayır kurumlarına sürekli gelir kaynakları bırakma çabalarından ileri gelmekteydi. Diğer taraftan da Selçukîler devrinin kervan ticareti yerine Osmanlılar çağında artan tüketici kitlelerinin ortaya çıkardığı alışveriş kalabalığının ihtiyaçlarının çok büyük miktarlarda malın dışarıdan getirilmesini gerektirmeye başlamış olması yatmaktadır.15 Osmanlı’da 1500’lerde önemli şehirlerin nüfusları artık 5 bin civarında değil 40-50 bin civarına ulaşmış durumdadır. Bu Osmanlı Şehirlerinin ihtiyacı için dışarıdan gelen tüm malların, pazarda satılabilmesine izin verilebilmesi ancak muhtesibin onayı ile mümkündü. Bu izini alabilmek de malın kapan işleminden geçmesini zorunlu kılıyordu. Şu halde Osmanlı şehirlerinin hepsinde kapan işleminin yapılabilmesi için belirlenmiş bir han olmak zorundaydı. Ancak bu hanın adı özel sebeplerle, kapan işlevinin önüne geçmiş olabilmekte ve başka bir isimle adlandırılabilmekteydi.

XVI. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı şehirlerinin pek çoğundaki kapan hanlarının varlığını basit bir inceleme de bile tespit edebiliyoruz. Mesela bu dönemde başkentte İstanbul Kapanı’ nı görüyoruz kayıtlarda.16 Batı Anadolu şehirlerinde Aydın Kapanı17, İzmir Kapanı18, Gelibolu Kapan19’larını görüyoruz çarşı düzeni ile ilgili metinlerde. Orta ve Doğu Anadolu ile Doğu Akdeniz şehirlerinde Malatya Kapanı20, Mardin Kapanı 21, Tire Kapanı22, Humus Kapanı23, Musul Papanı24, Gazze Kapanı25 ve Kıbrıs Kapanı26. Balkan şehirlerinde ise Üsküp Kapanı27 ve Kefalonya Kapanı 28 gibi isimlere rastlıyoruz.

Şehirlerin toplayıp dağıtma işlerinin pek canlı hale gelmesi ile önemli maddelerin elden ele devri Pazar hizmetlerini çok artırmıştı. Şehirlerdeki bir tek “kapan hanı” dışarıdan gelen tüm malların gerekli işlemlerini yürütmeye yeterli olmaktan çıkmaya başlamış ve çok büyük miktarlardaki malların tartılması, kalite kontrolünün yapılması, mühürlenmesi, vergilendirilmesi ve satış fiyatının belirlenmesi işlemlerinin yürütülmesi eskisi gibi kısa zamanda yapılamaz olmuş ve malı dışarıdan getiren tüccar uzun süren beklemelerle karşılaşır olmuştu. Bu bekleme külfetinden kurtulmak için malını şehirde bir yerde depolama yollarına yönelmeler başlamış ve bu usuller de bazı başka kaçamak yolları yani kontrol dışı satışların yaşanmasını gündeme getirmişti. Kontrol dışı satışlar birçok sıkıntıyı, şikâyeti ve huzursuzluğu ortaya çıkarınca, çözüm arayışları “kapan hanı”ndaki yığılmayı hafifletecek yeni ihtisas hanları yani “pirinç hanı”, “ipek hanı” gibi fikirler üretilmesinin önünü açmış oldu. Pazarlıkların kapalı yerlerde geçmesi halinde büyük kazanç sağlanacağı düşüncesiyle, ünlü “han içi” alım satım sisteminin bu işlere çok elverişli olması dolayısıyla, yığılmayı artıran bazı malların işlemlerinin yeni bir handa sadece o malın işlemlerinin yürütüleceğine dair resmi izinle önünün açılması, yeni hanların yapımını teşvik etmiş görünmektedir. Bu yolla artık ilgili malın tüm işlemlerinin (tartılması, kalite kontrolünün yapılması, mühürlenmesi, vergilendirilmesi ve fiyatlandırılması) fermanla dışarıda yapılması yasaklanarak o handa yapılması sağlanmış oluyordu. 29

Osmanlı Devleti genelinde var olduğunu gördüğümüz ve önemli gelir kaynaklarından olan kapanlardaki işlemler önceleri devlet adına emin, naib, kethüda gibi memurlar tarafından yapılırken zamanla ortaya çıkan mali buhranlar yüzünden kapanlar iltizama verilmeye başlanmıştır. Kapanların işleyiş sistemi üzerine şunları söyleyebiliriz; Buğday, arpa, pirinç gibi hububat dışında her çeşit yağ, peynir, işkembe, bal vb. içine alan zahire ticaretiyle uğraşanlara ‘’kapan tüccarı’’veya ‘’kapan hacıları’’ denirdi. XVIII. yüzyıl ortalarında İstanbul’un zahire ihtiyacının yüzde doksanından fazlasını bunlar karşılardı. Yağ ve bal mübâya’asıyla meşgul tacirlerin statüsü hububat tacirlerininkinden farklıydı.30

Kapanlara mal ve yiyecek getirme işini üstlenen büyük tüccarlara ve gemi sahiplerine ‘kapan hacıları’ deniyordu. Kapan hacıları, Osmanlı topraklarında veya dış ülkelerden yükledikleri zahire ve emtiayı İstanbul’a getirdiklerinde ilgili kapana boşaltırlar, ‘çardak’ (gümrük) işlemlerini yaptırırlardı. Kapanlardaki fiyatlandırmada genelde kapan hacılarının bildirdikleri alım fiyatı, navlun ve diğer ücretler dikkate alınarak yapılmaktaydı.

Diğer esnaf gibi birbirlerine kefalet sistemiyle bağlanmış olan kapan tacirleri ayrıca devlet tarafından denetlenir, bu kontrol üretim bölgelerinde bile sürdürülürdü. Zira taahhüt edilen malın ilgili şehre sevk edilmeyip daha yüksek fiyatla yollarda satılması bu ürünün karaborsaya düşmesine ve fiyatının aşırı yükselmesine sebep olurdu. Bunun için kapan tüccarı o bölgenin voyvodasına veya ilgili memurlarına mübâya’a miktarını ve fiyatını gösteren bir belge sunmak zorundaydı. Voyvoda veya ilgili memurlarda belgede belirtilen miktarları ve tespit edilen fiyatları İstanbul’a gönderirlerdi. Böylece kapanlara gelen zahire miktarı bu belgelerle karşılaştırılır, bir uyuşmazlık görüldüğü takdirde ilgililer için soruşturma açılırdı. Yağ ve bal kapanı tacirlerinin üretim bölgelerinden mal satın almakla görevli ortaklarının yaşlanması veya ölmesiyle ortaklık bozulurdu. Tacirlerde yeni ortaklık akdi için Divan-ı Hümayun’a başvururlardı. 31

Kısacası, “kapan hanları”, yahut sadece “kapanlar”, işlek ticaret şehirlerinin alışverişlerinde ve pazar hayatında çok önemli ve karakteristik birer kurum olarak incelikleriyle bilinmedikçe, Osmanlı Türkiye’sinin şehirlerindeki iktisadi hareketliliği bütünü ile kavramak mümkün değildir. Selçuki Türkiye’sinin iktisadi yaşantısında şehir içindeki “kervansaraylar” fonksiyonunu, Osmanlı Türkiye’sinin iktisadi hayatında “kapan hanları” almış görünmektedir.

Bursa Kapan Hanı

Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde yaptırılan çeşme, köprü, cami, medrese, imaret vb. vakıf müesseselerinin masraflarını karşılamak üzere bunların yanlarına hanlar da inşa ettirilmiştir . Orhan Bey zamanında Bursa’daki ticari hayatın yönlendirildiği Emir Hanı ile I. Murad devrinde Ulu Cami’nin batı tarafında tartı işlerinin yapıldığı Kapan Hanı adlı eserlerin bulunduğu bilinmektedir.

Bursa’daki Kapan Hanı, iki katlı olup 29 dükkânı vardı. Şehirdeki diğer hanlara da örnek olan ortada bir mescit özelliğine sahipti. 32 Bursa valisi Reşit Mümtaz Paşa tarafından, Setbaşı caddesi ile Altıparmak Caddesinin birleştirilmesi için yıktırılmıştır. Açılan yolun altından son zamanlarda açılan geçit inşası sırasında hanın temelleri görülmüştür. Şubat 1614 tarihli bir sicil kaydında “Kabbân Hanı” tabiri açıkça belirtilmiştir. Hanın kalan kısmının da yıkılması sırasında, üst odalarında eskiden kalma kantar ve okkaların bulunduğu ve bunların müzeye teslim edildiği Kazım Baykal tarafından belirtilmektedir. 33

Buraya şunu da ekleyelim ki, bir han yaptırılamayışı yüzünden, pazarlama biçimindeki alım satımları kapalı yerlerde tekele alınamamış olan maddeler, açık pazarlarda ya da şurda-burda, dağınık bir halde elden ele geçiyordu. Örneğin, Bursa’da, “galle=zahire” pazarlaması için, böyle bir toptan alım satımı tekeline alan bir hanın yapılmadığı sıralarda, zahireciler, “muhtekir” denen kişilerin kendi evlerine, ya da ambarlarına yığdıkları zahireleri, onlardan yüksek bedellerle alarak, dükkânlarını işletmek zorunda kalıyorlardı. Her han bir tür malın kapalı pazaryeri olma görevini fermanla tekeline geçirdiği için, burada toplanıp perakendecilere ve esnafa satılan ticaret maddesi başka yerde pazarlanamaz ve toptan satışı yapılamaz. Hanlar toplayıp dağıtma işini yaptıkları malın adını alırlar; örneğin, satılan şey un ise, o han “un kapanı”dır . Eğer sebze satılıyorsa, “sebze hanı” ya da “sebze kapanı”, “pamuk hanı”, “pirinç hanı”, “ipek hanı” hep bu maddelerin yüklerle gelip toptan satışlarının yapıldığı yerleri anlatırlar.

Bursa’da da Koza Hanı, Pirinç Hanı, Tuz Hanı, İpek Hanı ve Tahıl Hanı gibi adlandırmalar bu çerçevedeki gelişmelerin ortaya çıkardığı neticelerle adlandırılmış hanlardır. Bazen Bursa’da Kapan hanlarının han kirası ile kapan icâresini birbirine karıştırılabilmektedir. Çünki, Kapan Hanı işleticiliğinin icâre geliri Bursa’daki Hassa Harc Emini’nin kontrolünde olup Mîrî gelir kaleminde kaydedilmektedir. Hanların her birisinin han kirası ise ayrı ayrı vakıfların geliri olarak vakfedilmiştir ve bu sebeple de ilgili vakfa teslim edilmek gerektir.34 İlgili kaynaklarda çoğunlukla bahsedilen yüksek bedelli gelirler Kapan işletmeciliğinin icâresidir.35

Bursa’da kuruluş devrini ele alarak dikkatli incelediğimiz zaman Kapan Hanı’nın konumunu daha iyi anlamak mümkün olmaktadır. 1326 Nisan’ında şehri teslim alan Orhan Gazi, kendi devrinde genellikle sur içinde imar faaliyeti sürdürülmesini sağlamıştır. Sur dışında sadece kendisi külliye yaptırmıştır. Etrafını özel olarak duvarla çevirtmiştir ki bu duvar sağlam ve hayli yüksek bir duvardır. Çünkü külliyeyi yaptırdığı bölge o sıralar tenha ve tehlikeli bir bölgedir. Sağlamdır ve kapıları bile vardır. Onun için bu duvarlar kale duvarı gibi addedilmiş ve oraya “aşağı hisar” da denmiştir. Bu da o zamanların Bursa’sında sur dışında pek hayat oluşmadığını göstermektedir. Belki surların geniş ve yeterli bir alanı kapsıyor olması buna ihtiyaç duyulmasını da gerektirmemiş olabilir.

Şehrin yerleşiminin kale dışına yayılmadığı dönemlerden bahsettiğimizi unutmayalım. Yani çarşı ve pazar alışverişinin kale içinde yapıldığı sıralarda şehirde satmak niyetiyle Bursa’ya mal getiren insanların, mallarını sur içine sokmadan önce Kapan Hanı’na getirip işlemini yaptırması gerekmekteydi. İşte bu işlemlerin yapılabilmesi için şehre girecek yolun üzerinde ve en uygun yer seçilmeliydi. Demek ki I. Murad da şehre dışarıdan gelecek malların satışa sunulmadan önce kontrol edilmesi gerektiğini dünmüş ve buraya Kapan Hanını inşa ettirmiştir .

Öyle bir han ki dışarıdan gelen mallar burada kontrol edilecek ve hangi şehirden geldiği tespit edilecekti. Malın kaynağı yani hangi şehirden geldiği, isminin verilmesinde ve fiyatının tespitinde çok önemliydi. Bursa İhtisap Kanunnamesindeki36 her bir madde kontrol edildiğinde bu durumun önemi açıkça görülmektedir. Mesela; kanunnameye göre sadece Bursa Kapan Hanına bakkal esnafı için getirilen malların içinde meyve olarak Akşehir ve Aydın’dan armut, Karaman ve Aydın’dan zerdâli getirilir ve bakkallar buradan malları alarak dükkânlarına götürüp satarlardı. Peynir olarak da Sofya, Midilli, Eşme ve Karaman şehirlerinden peynir getirilir ve işlemleri burada görüldükten sonra bakkalların dükkânlarında satışa sunulabilirdi. İşleme tabi tutulan meyvelerin arasında her bir cinsinin özelliklerine, tadına ve cinsine göre ayrı ayrı işlem gördüğü anlaşılmaktadır. Mesela Bursa’da II. Bayezid devrindeki bu işlem sırasında kayda geçen meyvelerden 15 çeşit armudun, hangi çeşitlerinin satıldığını bile öğrenebilmekteyiz.37

Şehrin diğer hanlarına gelen malların geldikleri yöreleri de şöyle sıralayabiliriz; Akşehir armudı, Aydın ili üzümi, Birgi narı, Ulubad üzümi, Güzel Hisar narencisi, Midilli narencisi, Karaburun zeytini, Çerkeş zeytini, Engüri (Ankara) kavunı, Karaman boğasısı, Hamid ili boğasısı. Bu eşya, meyve ve sebzelerin pazara girmeden önce yine işlemden geçtiğini belgeler bize aktarıyor. Kontrol edildiği, tartıldığı, fiyatının tespit edildiği, mühürlendiği ve vergilendirildiğine dair elimizde bilgiler bulunmaktadır. Ardından ilgili malın tartma işlemleri yapılacaktır. O devirlerde batman, vukıyye ve dirhem ölçekleri kullanılırdı. Ölçüm işinde ağırlığına göre miktarı belirlendikten sonra fiyatı da tespit edilirdi.

Osmanlı Şehri tipinin merkezî yapısının “cami” (Ulu Cami)olduğu her tarihçi ve şehir araştırmacısının kabul ettiği bir gerçektir. Bu bakımdan şehrin en kalabalık yerinin de merkezdeki caminin çevresinde oluşacağı ortadadır. Günde beş vakit ve haftanın cuma günlerinde o devrin insanlarının camiye gidip geldiği kabul edilebilir bir tespittir. Hareketliliğin, devrin insanlarının ibadete rağbetlerinin üst düzeyde olduğu temelinden hareketle cami çevresinde son derecede yoğun olması, satıcıların dükkânlarını da bu bölgede açmak istemelerini gerekli hale getirmiş görünmektedir. Bu hareketlilik şehir tipinin tamamlayıcı ikinci yapısı “bedesten”(Yıldırım Bayezid Bedesteni) in de camiye çok yakın bir yerde inşa edilmesi anlayışını ortaya çıkarmıştır denilebilir. Bedesten Bursa şehrinin ekonomik örgütlenmesinin merkezî yapısı durumunda olmuştur. İşte bu ikinci yapıyı tamamlayan ve şehrin ekonomisini kontrol etmesi dolayısıyla olmazsa olmaz denilebilecek derecede önemli bir diğer yapısı da Kapan Hanıdır.

Bursa’da şehrin ticari faaliyetlerinin sürdürülmesinde bu Kapan Hanı çok önemli bir fonksiyona sahipti. Handa gerçekleştirilen işlemlerin bazıları İhtisap Kanunnamesine yansımıştır. II. Bayezid devrinde, Bursa’da şehirdeki ticaretin düzenini sağlayan Muhtesip’in Kapan Hanında bakkal esnafıyla birlikte kuralları nasıl uygulayacaklarına38 dair açıklamaları ihtiva eden Bursa İhtisap Kanunnamesi’ndeki detay şöyledir;39

“Bakkallar ve ehl-i hibreleri ve a’yan-ı şehir meclise ihzar olunub kapanda alınub satılanın narhından sual olunıcak cevap şöyle verdiler ki, sabıkan kanun şöyle idi ki, haftada bir gün muhtesib âdemîsî şehirlüden ba’zı-sika kimesne ile kapana gelüb baldan ve yağdan ve gayrıdan her ne var ise onu onbir üzerine narh verüb sicillita kayd etdirüb narha muhalif kazıyye bulıcak günahına göre hakkından gelinürdi. Zâhiren dört beş yıl vardır ki, kanûna ri’ayet olunmayıb her bakkal muradları üzere alub satar . Sebebi yukarıda zikrolunan gibi akçe alub sükût etmekdir dediler. Şimdiki halde her mevsime göre onı onbir üzerine gerü narh ta’yin olundı. İşbu üslûbca ki zikr olınur…” 40

Görüldüğü gibi bu zamana gelinceye kadar şehirde birçok yeni ihtisas kapan hanı inşa ettirilmiş olmasına rağmen, sadece şehrin bakkallarına hizmet verir hale geldiği dönemde bile Kapan Hanı çok detaylı işlemlerin ifa edildiği bir mekân olmaya devam etmektedir. Bir başka açıdan bakıldığında Bursa’da satışa sunulacak emtianın nasıl kontrol edildiğini de anlayabilmek mümkün olmaktadır. Kapan Hanının Bursa’da 19. yüzyıla kadar işlevini sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Çünkü Kapan Hanının yıkıldığı yıllarda içeriden bazı tartı aletlerinin çıkarıldığı ve Bursa Müzesine teslim edildiği biliniyor. 41

Kapan Hanı, buradan yol geçirme hevesine kurban edilmiş ve günümüze gelememiştir. Bursa’daki bakkalların satacakları tüm malların şehre gelişinde kontrolünün yürütüldüğü mekân özelliğini 1855 depremine kadar sürdürdüğü anlaşılan Kapan Hanı, depremde hasar görmüştür. 42 Bu hasarın tamir edilerek giderilmesi ve yine hizmetine devam edebilmesi sağlanması gerekirken, Atatürk Caddesinin Altıparmak Caddesine bağlanabilmesi çalışmaları sırasında yol inşaatında yıktırıldı. 43 Şimdi Osmanlı şehir tipinin çok önemli yapılarından birisi olan Kapan Hanı’ndan bugüne hiçbir şey kalmamıştır. Orada Kapan Hanı olduğunu artık sadece basit bir yeni tabeladan öğrenebilmek mümkündür.

Bursa’da I.Murat’ın inşa ettirdiğini bildiğimiz Kapan Hanı, Bursa’nın Osmanlı Şehri karakterinin en önemli üç eserinden biri kabul edilebilir . Kapan Hanı olmaksızın Osmanlı Şehrinin ekonomik örgütlenmesini, hareketliliğini, canlılığını, işleyiş biçimini ve şeklini anlayabilmek mümkün olamayacağı ortadadır. Bursa şehrinin düzeni ve mimarisi Balkan şehirlerinin oluşmasında örnek kabul edilmiş görünmektedir. Üsküp’teki “Kapan Hanı44”nı ve “Bedesten45”i ile Saraybosna’daki “Bursa Bedesteni”ni ancak bu anlayışla ifade edebilmek mümkün olabilir.

Sonuç: Üsküp’te inşa ettirilen Kapan Han da yukarıda bahsettiğimiz çerçevede algılanmalıdır. Çünkü bu inşa kültürü Balkanlar ’a Bursa’dan taşınmış görünmektedir. Bursa şehri hisar dışındaki haliyle, Osmanlının kurduğu ve geliştirdiği şehirlerarasında şehir anlayışını ve uygulamasını en basit biçiminden en karmaşık şekline(İstanbul’un fethine kadarki dönemde) varıncaya kadar yaşattığı yerdir. Çünkü devlet olma döneminin başkent pozisyonu burada uygulandı. Bursa, beylikten devlete gidiş yolunda Osmanlıların başkentliğini yapmıştır.

Bu meyanda, Osmanlılar şehir konusunda ne biliyor ve bunu nasıl oluşturuyor idiyse Bursa’da uygulamış olmalıdırlar. Daha sonra Edirne bu işlevi üslenmeye başladıysa da yine Bursa örnek alınmış gibidir.

Bu sebeple Balkan şehirlerini anlayabilmek, Bursa’yı anlamak ile ancak daha mümkün olabilecek gibidir. Bu bilgiler ışığında Üsküp Kapan Hanı, tarih bilgileri yönüyle müstakil bir araştırmaya ihtiyaç duyar hale gelmiştir.

Kaynakça

Akgündüz, Ahmet, Osmanlı Kanunnameleri, 9 Cilt, İstanbul 1996. Aynural, Salih, “18.Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul Kapan Tüccarları”,TDA., S.80 (1980), s. 207-214. Aynural, Salih, “Kapan”, DİA., 24, s. 338-339. Ayverdi, E.Hakkı, İstanbul Mimari Çağının Menşei Osmanlı Mimarisinin İlk Devri-I (1230-1402), İstanbul 1966. Ayverdi, E.H., Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri, C. III, 3. kitap, İstanbul 1981. Barkan, Ö.Lütfi, Osmanlı İmparatorluğunda Zirai Ekonominin Hukuki ve Mali Esasları: Kanunlar-I, İstanbul 1943. Barkan, Ö.Lütfi, “Bazı Büyük Şehirlerde Eşya ve Yiyecek Fiyatlarının Tespit ve Teftişi Hususlarını Tanzim Eden Kanunlar”, Tarih Vesikaları, II/7, s. 15-40. İstanbul Ansiklopedisi, “Kapanlar”, C. 4, İstanbul 1994. Baykal, Kazım, Bursa ve Anıtları, 3.baskı, Bursa 1993. Ergin, Osman Nuri, İstanbul Şehreminleri, İstanbul 1927. Gabriel, A., Une Capitale Turque Brousse Bursa-I, Paris 1958. Kepecioğlu, Kamil, Bursa Hanları, Bursa 1935. Kepecioğlu, Kamil, Bursa Kütüğü, Bursa Eski Yazma ve basma Eserler Kütüphanesi, Genel Kit., I-IV Cilt, nu. 4519-4522. Kuban, Doğan, “Anadolu-Türk Şehri, Tarihî Gelişmesi, Sosyal ve Fiziksel Özellikleri Üzerine Bazı Gelişmeler”, Vakıflar Dergisi, VII, Ankara 1968. Kütükoğlu, Mübahat S.,Osmanlılarda Narh Müessesesi ve 1640 Tarihli Narh Defteri, İstanbul 1983. Salih Asım, Üsküp Tarihi, Halil Kâzım Matbaası, Üsküp 1932. Sevim, Sezai, “Bursa’nın Yitik Hanları ve Kapan Han”, Bursa’da Yaşam, Temmuz 2009, s. 26-33. Sevim, Sezai, “Kapan Hanları ve Bursa Kapan Hanı İşlevi”, Osmanlı Coğrafyasında Uluslararası Çarşı Kültürü Sempozyumu (1-4 Temmuz 2010), Bildiriler, Editör; Sezai Sevim, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Bursa 2010, s. 81-90 Wiedemann, E., “Kapan”, İA, IV, 198.

3 – Geniş bilgi için bakınız; Uzunçarşılı, İ.Hakkı; Osmanlı Tarihi, C.:I, Ankara 1988 (5. baskı); Halil İnalcık, “Osman”, DİA., C.33(2007 ),s. 443-453; Halil İnalcık,

“Orhan”, DİA., C.33(2007),s. 375-386; Halil İnalcık, “Osmanlı D evleti’nin Kuruluşu Problemi”, Doğu Batı, S.: 7, (Mayıs, Hazira n, Temmuz 1999), s.113-128; Halil

İnalcık, “Osman Gazi’nin İznik Kuşatması ve Bafeus Muharebesi”, Osmanlı Beyliği (1300-1389), (Editör: Elizabeth A. Zachariadou), İstanbul 2000 (2. Baskı).

4 – G., Kaldy-Nagy, , “Osmanlı İmparatorluğu’nun İlk Yıllarında Kutsal Savaş (Cihad)”, Söğüt’ ten İstanbul’a, Der.: Oktay Özel- Mehmet Öz, İmge Kitabevi,İstanbul

2000, s.397-406; A., Özcan 1991. “Gazi Maddesi”, DİA , C.XIII, Diyanet İşleri Yayınevi, s.443-445; A. Özcan, “Türklerde Gaza Geleneği”, Ekrem Hakkı Ayverdi

Hatıra Kitabı, İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları, İstanbul 1995., s.362-368.

5 – Halil İnalcık, “Otoman Methods of Conquest”, Studia Islamica – III (1954), s. 103-129, Türkçe çeviri, “Osmanlı Fetih Yöntemleri”, Söğüt’ten İstanbul’a, derleyenler:

Oktay Özel- Mehmet Öz, Ankara 2000, s. 243-274.

6 – Osmanlı kuruluş devri eserleri için bakınız; E.Hakkı Ayverdi, İstanbul Mimari Çağının Menşei Osmanlı Mimarisinin İlk Devri-I (1230-1402), İstanbul 1966.

7 – Sezai Sevim, “İlk Osmanlı Vakıfları (Osman Gazi-Orhan Gazi ve Süleyman Paşa)”, Osman Gazi Ve Dönemi, Bursa’nın Fethi ve Osman Gazi’yi Anma Sempozyumu

(9-10 Nisan 2010) Kitabı, Hazırlayan: Yusuf Oğuzoğlu, İstanbul 2010, s.120-137; Sezai Sevim- Hasan Bas ri Öcalan, Osmanlı Kuruluş Dönemi Bursa Vakfiyeleri,

Osmangazi Belediyesi Yayınları, İstanbul 2010, 80 s.

8 – Kamil Kepecioğlu, Bursa Hanları, Bursa Halkevi Yayını, Bursa 1935, 23 s.

9 – Kamil Kepecioğlu, Bursa Hanları, s. 6; Kazım Baykal, Bursa ve Anıtları, 3.baskı, Bursa 1993, s. A Gabriel, Une Capitale Turque Brousse Bursa-I, Paris 1958;

E.Hakkı Ayverdi, İstanbul Mimari Çağının Menşei Osmanlı Mimarisinin İlk Devri-I (1230-1402), İstanbul 1966, s. 275-276.

10 – E.Hakkı Ayverdi, İstanbul Mimari Çağının Menşei Osmanlı Mimarisinin İlk Devri-I (1230-1402), İstanbul 1966, s. 275.

11 – Özer Ergenç, XIV. Yüzyılın Sonlarında Bursa, Ankara 2006.

12 – Bursa’daki hanlar hakkında geniş bilgi için bakınız; Sezai Sevi m, Bursa’nın Yitik Hanları ve Kapan Han, Bursa’da Yaşam (Temmuz 2009), s. 26-33; Kazım

Baykal, Bursa ve Anıtları, 3.baskı, Bursa 1993, s. 95-96; A Gabriel, Une Capitale Turque Brousse Bursa-I, Paris 1958; E.Hakkı Ayverdi, İstanbul Mimari Çağının

Menşei Osmanlı Mimarisinin İlk Devri-I (1230-1402), İstanbul 19 66; E.Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve II. Sultan Murad Devri: 8 06-855(1403-1451),

İstanbul 1972; E.Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri II-IV, İstanbul 1973.

13 – Salih Aynural, “Kapan”, DİA., 24, s. 338-339.

14 – Salih Aynural,, “18.Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul Kapan Tüccarları”,TDA., S.80 (1980), s. 207-214.

15 – Salih Aynural,, “Kapan”, DİA., 24, s. 338-339.

16 – Osmanlı devleti zamanında düzenlenmiş olan sancak ve eyale t kanunnamelerine baktığımız zaman birçok şehrin alışveriş hare ketliliğini tanzim eden kanun mad –

delerinde kapanlardan bahsedildiğini görürüz. Bakınız; Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 6. kitap, sayfa 397.

17 – Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 5. kitap, sayfa 83.

18 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 2. kitap, sayfa 160.

19 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 1. kitap, sayfa 489.

20 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 6. kitap, sayfa 267.

21 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 3. kitap, sayfa 270.

22 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 2. kitap, sayfa 83.

23 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 5. kitap, sayfa 682.

24 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 5. kitap, sayfa 206.

25 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 7. kitap, sayfa 44,45,46,47.

26 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 7. kitap, sayfa 937.

27 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 2. kitap, sayfa 521.

28 – A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 2. kitap, sayfa 422.

29 – Salih Aynural,, “Kapan”, DİA., 24, s. 338-339; Pakalın, M. Zeki, “Kapa n”, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C.II, 164-166.

30 – Salih Aynural, “18.Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul Kapan Tüccarları”,TDA., S.80 (1980), s. 207-214.

31 – Salih Aynural, “a.g.m., s. 209.

32 – Ayverdi, E.Hakkı, İstanbul Mimari Çağının Menşei Osmanlı Mimaris inin İlk Devri-I (1230-1402), İstanbul 1966, s. 276.

33 – Kazım Baykal, Bursa ve Anıtları, 3.baskı, Bursa 1993, s. 95-96.

34 – Kapandaki Bac vergisi ve kapan kirası ödemelerinin ayrı şeyler olduğu hakkında b ilgi için bakınız; Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 7. kitap, Cela –

lzade Kanunu, s. 318-319. İstanbul1996

35 – Hangi hanın kirasının hangi vakfın geliri olduğunu daha önceki bir yazımızda göstermiştik. Bakınız; -“Bursa’nın Yitik Hanları ve Kapan Han”, Bursa’da Yaşam,

Bursa (Temmuz) 2009, s. 26-33.

36 – Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 2. kitap, s. 199-200.

37 – Bu konudaki detaylı bilgiler için bakınız; Sevim, Sezai, “Kap an Hanları ve Bursa Kapan Hanı İşlevi”, Osmanlı Coğrafyasında U luslararası Çarşı Kültürü Sem –

pozyumu (1-4 Temmuz 2010), Bildiriler, Editör; Sezai Sevim, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Bursa 2010, s. 81-90.

38 – Muhtesip’in Kapan Handaki işleriyle ilgili Fatih devrine ait İstanbul Kapan Kanunundaki ayrıntılar önemlidir . Bakınız; A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri,

1. kitap, s. 445-446.

39 – Ahmet Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri, 2. kitap, s. 199-200.

40 – Daha detaylı işlemler hakkındaki bilgiler için bakınız; Sevim , Sezai, “Kapan Hanları ve Bursa Kapan Hanı İşlevi”, Osmanlı Co ğrafyasında Uluslararası Çarşı

Kültürü Sempozyumu (1-4 Temmuz 2010), Bildiriler, Editör; Sezai Sevim, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Bursa 2010, s. 81-90.

41 – Kazım Baykal, Bursa ve Anıtları, s. 96.

42 – Ayverdi, E.Hakkı, Osmanlı Mimarisinin İlk Devri-I (1230-1402), İ stanbul 1966, s.275.

43 – Raşit Mümtaz Paşa tarafından yıktırılmıştır . Kazım Baykal, Bursa ve Anıtları, s. 95-96.

44 – E.H.Ayverdi, Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri, C. III, 3. kitap, s. 294.

45 – E.H.Ayverdi, a.g.e., s. 296.

 

 

 




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir