BURSA “UNESCO DÜNYA MİRAS LİSTESİ”NE ADAY


Prof. Dr. Neslihan Türkün DOSTOĞLU

Bursa Alan Başkanı / İstanbul Kültür Üniversitesi Öğretim Üyesi

UNESCO, Birleşmiş Milletler ’in bir kurumu olarak, 1945 yılında, üye ülkeleri arasında eğitim, bilim ve kültür alanlarında işbirliğini geliştirmek, fikir alışverişini sağlamak ve ilgili konularda standart belirlenmesine katkıda bulunmak amacıyla kurulmuştur. Merkezi Paris’te bulunan ve halen 195 ülkenin tam üye, 8 ülkenin ise ortak üye olduğu bu ör gütün kurucu üyelerinden biri de Türkiye’dir

(www.mfa.gov.tr/unesco.tr.mfa). UNESCO kelimesi, İngilizce “United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization” kelimelerinin baş harflerinden oluşturulmuş olup, dilimize “Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Kurumu” şeklinde çevrilmektedir. UNESCO, eğitim, bilim ve kültür alanlarındaki hedeflerini, kendisine üye olan her devlette kurulan Milli Komisyonlarla gerçekleştirmeye çalışır. Uluslararası sivil toplum kuruluşlarından farklı olarak bu kurumla iletişim Türkiye’de Kültür ve Turizm Bakanlığı aracılığıyla sağlanır.

Bütün insanlığın ortak mirası olarak kabul edilen, uluslararası ölçekte değerlere sahip kültürel ve doğal varlıkları dünyaya tanıtmak, toplumda evrensel mirasa sahip çıkacak bilinci oluşturmak ve çeşitli sebeplerle bozulan veya yok olan kültürel ve doğal değerlerin yaşatılması için gerekli çalışma ortaklığını sağlamak amacıyla UNESCO’nun 17 Ekim – 21 Kasım 1972 tarihleri arasında Paris’te toplanan 17. Genel Konferansı kapsamında, 16 Kasım 1972 tarihinde Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi kabul edilmiştir (www.kulturvarliklari.gov. tr/belge/1-86043/Dunya-Miras-Listesi. html). Bu kapsamda, ilk kez 1978 yılında on iki adet varlık ve alan Dünya Miras Listesi’ne alınmıştır.

UNESCO kültürel ve doğal mirasın herhangi bir parçasının bozulmasının veya yok olmasının, bütün dünya ulusları için geri dönüşü olmayan bir yoksullaşma oluşturduğunu belirtmiş ve 1972’de kabul edilen Sözleşme gereğince Dünya Miras Listesi’nde yer alan varlıkların sadece sınırları içinde yer alan ülkeye değil tüm dünya uluslarına ait olduğuna dikkat çekmiştir. Sözleşmeyle birlikte taraf devletlere kendi sınırları içindeki tüm kültürel ve doğal miras varlıklarının envanterini yapıp onları tanımlamaları, korumaları, sunmaları ve gereken tüm yasal, idari, bilimsel ve teknik önlemleri alarak bu değerleri en iyi şekilde gelecek kuşaklara aktarmaları için çağrıda bulunulmuştur (whc.unesco.org/en/ conventiontext). Bir başka deyişle, taraf devletlere bu konuda gereken önlemleri almada ve gereken adımları atmada sorumluluklar yüklenmiştir. Türkiye’de bu sözleşme 23 Mayıs 1982 tarihinde onaylanmış ve 1983 yılında Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.

Uluslararası önem taşıyan ve bu sebeple beğenilmeye ve korunmaya değer doğal oluşumlara, anıtlara ve sitlere “Dünya Mirası” statüsü tanınmaktadır. Sözleşmeyi kabul eden üye devletlerin UNESCO’ya başvurusuyla başlayan ve Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS) ve Uluslararası Doğayı ve Doğal Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) uzmanlarının başvuruları değerlendirmesiyle tamamlanan bir işlem sıralamasından sonra aday varlıklar Dünya Miras Komitesi’nin kararı doğrultusunda bu statüyü kazanmaktadır.

UNESCO Dünya Miras Listesi’nde 201 1 yılı sonu itibariyle toplam 936 Kültürel ve Doğal Varlık yer almaktadır. Bunların 725 tanesi kültürel, 183 tanesi doğal, 28 tanesi ise karma (kültürel/doğal) varlıktır . Her yıl gerçekleşen Dünya Miras Komitesi toplantıları ile bu sayı giderek artmaktadır (whc.unesco.org/en/list).

Ülkemizde, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün sorumluluğu altında yürütülen çalışmalar sonucunda bugüne kadar UNESCO Dünya Miras Listesi’ne 10 adet kültürel ve doğal varlığımızın alınması sağlanmıştır. Bunlardan sekiz tanesi İstanbul’un Tarihi Alanları (1985), Divriği Ulu Camisi ve Darüşşifası (Sivas-1985), Hattuşaş (Boğazköy) – Hitit Başkenti (Çorum-1986), Nemrut Dağı (Adıyaman- Kahta-1987), Xanthos-Letoon (Antalya-Muğla-1988), Safranbolu (Karabük-1994), Truva (Çanakkale-1998), Edirne Selimiye Camisi ve Külliyesi (Edirne-2011)] kültürel olarak, iki tanesi de Göreme Milli Parkı ve Kapadokya (Nevşehir-1985) ile Pamukkale-Hierapolis (Denizli-1988)] doğal ve kültürel miras olarak listeye alınmıştır (www.kulturvarliklari.gov.tr/ belge/1-86043/dunya-miras-listesi.html).

UNESCO Dünya Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’nde ise 201 1 yılı sonu itibariyle toplam 267 varlık yer almaktadır. Türkiye’den 9 varlığımız [Meddahlık Geleneği (2008), Mevlevi Sema Töreni (2008), Nevruz (2009), Karagöz (2009), Aşıklık Geleneği (2009), Geleneksel Sohbet Toplantıları (2010), Alevi-Bektaşi Ritüeli Semah (2010), Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali (2010) ve Keşkek Geleneği (2011)] UNESCO Dünya Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne girmiştir (www.unesco.org.tr/ dokumanlar/somut_olmayan_km/SOKM_ TR.pdf).

2000 yılından sonra UNESCO Dünya Miras Listesi’nde bulunan ve Liste’ye aday olacak tüm alanlar için yönetim planı hazırlama ve uygulama şartı getirilmiştir. Böylece korunan varlığın veya alanın, bütün yönleri ve ilgili tüm tarafların katılımıyla korunmasının sürekliliği sağlanacaktır. Alan Yönetimi Planları kültürel mirasın bütüncül bir yaklaşım ve katılımcı planlama yöntemiyle tüm paydaşların eşgüdümü ile korunabilmesi için kullanılan bir araçtır .

Bir başka deyişle, koruma anlayışı içinde plan, proje ve program çalışmaları yapılarak, kültürel mirasın güncel çevre ile bütünleşerek varlığını sürdürebilmesi için gereken altyapı olanaklarını sağlayacak, bu bölge ve çevresinde alanın değerini arttıracak çalışmaların paydaşlarla yönetimini amaçlayan bir yol haritası, korumanın nasıl yapılacağını tanımlayan stratejik bir plandır (Onur , 19).

Bursa Büyükşehir Belediyesi, Türkiye’den 10 alanın yer aldığı UNESCO Dünya Miras Listesi’ne girmek için adaylık sürecinin adımlarını atmaya 2000 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı’na yapılan “Bursa ve Cumalıkızık Erken Osmanlı Kentsel ve Kırsal Yerleşimleri” başlıklı başvurusu ile başlamıştır. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin başvurusu kültürel miraslar için öngörülen 1, 3, 4 kriterleri ile UNESCO Dünya Mirası Geçici (Tentative) Listesi’nde yer almaktadır. Bursa için öngörülen kriterlerin açıklamaları şunlardır: 1. İnsanın yaratıcı dehasının üst düzeyde bir temsilcisi olması, 3. Yaşayan veya yok olan bir kültür geleneğinin veya uygarlığın benzersiz veya olağanüstü, ender rastlanan bir temsilcisi olması, 4. Bir yapı tipinin seçkin bir örneği, ya da insanlık tarihinin önemli bir aşamasını veya aşamalarını gösteren bir mimari veya teknolojik bütünün veya peyzajın örneği olması (www.kulturvarliklari.gov. tr/belge/1-86086/dunya-miras-listesinealinma- kriterleri.html).

Bu çalışmalar, 2009 yılında Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından yeniden canlandırılmış, 2011 yılında Bursa Alan Başkanlığı’nın kurulması, Alan Başkanı olarak Prof. Dr. Neslihan Türkün Dostoğlu’nun atanması ve çalışma ekibinin oluşturulması ile hız kazanmıştır [1]. Adaylık Başvuru Dosyası’nın güçlendirilmesi amacıyla, Hanlar Bölgesi ve Cumalıkızık Köyü alanlarına, Sultan Külliyelerinin de eklenmesi ile ilgili başvuru Kültür ve Turizm Bakanlığı’na iletilmiştir.

Bursa Büyükşehir Belediyesi, Dünya Miras Listesi Adayı olarak belirlenmiş olan alanlarda ortak çalışmalar yürütebilmek amacıyla, Osmangazi ve Yıldırım Belediyeleri ile protokoller imzalamış, 26 Ocak 2012 tarihinde gerçekleştirilen Basın Toplantısı’nda Danışma Kurulu’nu, Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu Üyelerini ve Paydaşları bir araya getirmiştir.

Bursa Alan Başkanlığı Danışma Kurulu, alanlarda mülkiyet hakkı bulunanları, meslek odalarının, sivil toplum örgütlerinin, üniversitelerin ilgili bölümlerinin temsilcilerini bir araya getirecek şekilde oluşturulmuştur [2]. Bursa Alan Başkanlığı Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu ise yönetim planı hazırlanması ve uygulanması kapsamında hizmetine ihtiyaç duyulacak idarelerin temsilcilerinden ve Danışma Kurulu’nun içinden seçeceği iki üyeden oluşmaktadır [3].

Dünya Miras Listesi Adaylık Süreci çalışmalarının en önemli adımlarından birisi olan, Bursa Hanlar Bölgesi, Sultan Külliyeleri ve Cumalıkızık Köyü – Bursa Tarihi Alanları – Yönetim Planı hazırlık çalışmaları kapsamında, planın hazırlık ve uygulama süreçlerinde rol alacak, planın uygulamalarından etkilenecek tarafların sürece katılımını amaçlayan çeşitli toplantılar organize edilmektedir.

2012 Nisan ayı içerisinde gerçekleştirilecek olan Bilgilendirme Toplantısı ile katılım toplantıları programı ve Adaylık Dosyası hazırlık süreci ile ilgili bilgilendirmenin yapılması planlanmaktadır. Mayıs ayında ise Danışma Kurulu, Eşgüdüm ve Denetleme Toplantılarının gerçekleştirilmesi amaçlanmaktadır. Nisan ve Haziran aylarında düzenlenecek olan Arama Toplantıları paydaşların görüşleri doğrultusunda şekillenecek olan mevcut durum analizleri ile hedef ve stratejilerin belirlenmesine yön vermek üzere kurgulanacaktır. Tematik atölye çalışmalarıyla da yurtiçi ve dışından uzmanların katılımı ile Bursa Tarihi Alanlarının uluslararası normlara uygun olarak korunmasına yönelik öneriler ve deneyim paylaşımlarının yapılabilmesi hedeflenmektedir. Bursa Alan Başkanlığı’nın amacı, Bursa Tarihi Alanlarının (Hanlar Bölgesi, Sultan Külliyeleri, Cumalıkızık Köyü) uluslararası normlara uygun bir şekilde korunmasını sağlamak üzere tüm tarafların katkıları ile hazırlanacak olan Yönetim Planı’nı uygulamaya koyarak; mevzuat ile belirlenmiş olan yetki ve sorumluluklar çerçevesinde paydaşların etkin rol alacakları yıllık eylem planları ile yönetilebilmelerini sağlamaktır. Dünya Miras Sözleşmesi şartlarına uygun olarak, Bursa’nın sürdürülebilir şekilde korunması en önemli amaçlardandır.

Bursa Alan Başkanlığı’nın vizyonu Hanlar Bölgesi, Sultan Külliyeleri ve Cumalıkızık Köyü’nün doğal, fiziksel, tarihi, ekonomik, sosyal ve yönetimsel yapılarıyla ilgili değerlerinin ön plana çıkarılması, kullanıcıların ve yaşayanların da katılımıyla eşgüdüm ve şef faflık içinde yürütülen, Bursa’nın üstün evrensel değerlerini uluslararası normlara uygun olarak koruyan ve yaşatan bir yönetim planı hazırlanması, uygulanması ve bu alanların uluslararası alanda tanınırlığının sağlanması olarak özetlenebilir. Dünya Miras Listesi’ne girebilmek için bir ülke her yıl sadece bir kültürel, bir de doğal varlık ile başvuru yapabilmektedir . Kültür ve Turizm Bakanlığı 2012 yılı için Alanya, 2013 yılı için ise Efes’i UNESCO Dünya Miras Listesi’ne aday göstermeye hazırlanmaktadır. Bu kapsamda, Bursa Büyükşehir Belediyesi de Eylül 2012 tarihine kadar Adaylık Başvuru Dosyası ve Alan Yönetim Planlarını Kültür ve Turizm Bakanlığı’na iletmeyi ve 2014 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi’ne girmeyi hedeflemektedir.

NOTLAR

[1] Bursa Alan Başkanı: Prof. Dr. Neslihan Türkün Dostoğlu Bursa Alan Başkanlığı Koordinatörü: Fadime Boztaş (Yüksek Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Uzmanı) Bursa Alan Başkanlığı Ekibi: Birben Durmaçalış (Yüksek Restoratör Mimar), Ayten Başdemir (Yüksek Mimar), Esra Çobanoğlu (Sanat Tarihçisi), Eser Çalıkuşu (Yüksek Sanat Tarihçisi), Ahmet Güler (İnşaat Teknikeri)

[2] Bursa Alan Başkanlığı Danışma Kurulu Üyeleri: Kültür ve Turizm Bakanlığı Temsilcisi , Ahmet Gedik (İl Kültür Turizm Müdürü), Aziz Elbas (Bursa Büyükşehir Belediyesi Arge Şube Müdürü), Sezai Özokutanoğlu (Osmangazi Belediyesi Plan ve Proje Şube Müdürü), Dilek Durmuş (Yıldırım Belediyesi Etüd Proje Şube Müdürü), Prof. Dr. Yusuf Oğuzoğlu (UÜ Fen Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü), Prof. Dr. Nilüfer Akıncıtürk (UÜ Müh.- Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü), Prof. Dr. Hasan Ertürk (UÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, Kamu Yönetimi Bölümü Kentleşme ve Çevre Sorunları Anabilim Dalı), Prof. Dr . Handan Türkoğlu (İTÜ Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü), Prof. Dr.Zekiye Yenen (YTÜ Mimarlık Fakültesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü), Prof. Dr. E. Füsun Alioğlu (Kadir Has Üniversitesi, Kültür Varlıklarını Kor. Y. Lis. Programı), Öğr. Gör. Dr. Doğan Yavaş (UÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü), Serpil Arık (Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürü), Ahmet Kuş (Cumalıkızık Muhtarı), Ferruh Sevimgil (Osmangazi Muhtarlar Derneği Başkanı), Ahmet Şener (Yıldırım Muhtarlar Derneği Başkanı), Nizamettin Kaya (Mimarlar Odası Bursa Şubesi Başkanı), Füsun Uyanık (Şehir Plancıları Odası Bursa Şubesi Başkanı), Fikri Düşünceli (İKK (İl Koordinasyon Kurulu) Sekreteri), Zekeriya Birkan (Bursa Barosu Başkanı), Raif Kaplanoğlu (Bursa Araştırmaları Vakfı Yönetim Kurulu Üyesi), Mithat Kırayoğlu (ÇEKÜL Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı Temsilcisi), Nihat Balkan (BTSO Bursa Ticaret ve Sanayi Odası Başkanlığı Genel Sekreteri), Mehmet Akkuş (TÜRSAB Türkiye Seyahat Acentaları Birliği, Güney Marmara Böl. Yürüt. Kur. Bşk.), Şeref Akgün (BTÇH Bursa Tarihi Çarşı ve Hanlar Bölgesi Birliği Başkanı), Zafer Ünver’dir (Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu Başkanı).

[3] Bursa Alan Başkanlığı Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu Üyeleri: Prof. Dr . Neslihan Türkün Dostoğlu (Bursa Alan Başkanı), Mustafa Karslıoğlu (Bursa Vali Yardımcısı), İl Özel İdaresi Genel Sekreterliği Temsilcisi, Nalan Fidan (Bursa Büyükşehir Belediyesi, Etüd ve Projeler Daire Başkanı), Mürsel Sarı (Bursa Vakıflar Bölge Müdürü), Ayhan Sezer (Osmangazi Belediyesi Başkan Yardımcısı), Hikmet Aydoğdu (Yıldırım Belediyesi Başkan Yardımcısı) ve Danışma Kurulu’nun kendi içinden seçeceği iki üyeden oluşmaktadır.

KAYNAKLAR

Onur, Halil, “Tarihi Yarımada Alan Yönetimi Planı ve Koruma”, Kar gir Yapılarda Koruma ve Onarım Semineri II, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2010, 14-23.

(whc.unesco.org/en/conventiontext)

(whc.unesco.org/en/list)

(www.kulturvarliklari.gov.tr/ belge/1-86043/dunya-miras-listesi.html)

(www.kulturvarliklari.gov.tr/ belge/1-86086/dunya-miras-listesinealinma- kriterleri.html)

( www.mfa.gov.tr/unesco.tr.mfa)

( www.unesco.org.tr/dokumanlar/somut_

 




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir