TARİHÎ ESERLERİMİZİN MUHAFIZI KÂZIM BAYKAL


Prof. Dr. Mustafa KARA

1905 yılında bu şehirde doğan Kâzım Baykal, Bursa abide ve anıtları yaşadıkça ismi yaşayacak olan bir muallim, bir kültür adamıdır. İlk medrese tahsilini Bursa’da tamamladıktan sonra İstanbul Darulfünun İlahiyat Fakültesi’nde, Yüksek Öğretmen Okulu’nda tahsilini ikmal
eden Baykal, kırk yıla yakın bir süre Anadolu’nun muhtelif şehirlerinde felsefe, Psikoloji, sosyoloji ve mantık dersleri öğretmenliği yapmıştır.

Öğretmen olarak tayin edildiği Diyarbakır’da tarihî surlarla tanışan Hoca, kararını vermişti: Tarihî eserleri korumak ve kollamak kendimizi korumak ve kollamaktı. Tarihî eserleri teslim aldığımız gibi daha güzel bir şekilde torunlarımıza bırakmak insanî vazifemizdir. 1946 yılında bir grup arkadaşıyla birlikte kurduğu ve mimarlık tarihimizin yüz akı olan şahsiyetlerden Ekrem Hakkı Ayverdi’nin “Bursa’nın emsalsiz derneği” diye nitelendirdiği “Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu”nun başkanlığını vefat ettiği güne kadar sürdürdü. Bu kurum vasıtasıyla 1900’lü yılların başından itibaren ilgisizlik ve bilgisizlikten harap olan pek çok eser onarılmış, ayağa kaldırılmış ve toplumun hizmetine sunulmuştur.

O yıllarda böyle bir dernek kurmak ve gereğini yapmak kolay değildi. Nitekim derneğin ilk projelerinden biri olan Süleyman Çelebi’nin kabrini onarma ve çevresini düzenleme faaliyetinde tepki almışlardı. Karşı olanların sorusu şu idi:Türbelerin 677 sayılı kanunla kapalı olduğu Türkiye Cumhuriyeti’nde bir türbeyi onarmak ne demektir? Bu Devrim kanunlarına karşı gelmek değil midir?”

Evet, o yıllarda türbeler kapalıydı. 1925’te tekkelerle birlikte türbeler de kapatılmıştı. Bu konuda Kâzım Baykal ve arkadaşlarının işini kolaylaştıran iki konu vardı. Birincisi, Ankara’daki siyasiler bazı tarihî büyük şahsiyetlerin türbelerini ziyarete açmayı konuşmaya başlamışlardı. Nitekim tek parti yönetimi sona ermeden bu kanun çıktı. 19 türbe(sadece 19 türbe)ziyarete açılmıştı. İkincisi ise Anıtkabir’in yapılıyor olması…
Süleyman Çelebi’nin türbesini pek çok tarihî eser takip etti. Hocamız ömrünü bu hizmetlere adadı. Çalıştı, çabaladı… Yıllar yılları kovaladı. Kendileriyle 1977 yılında Bursa Yüksek İslâm Enstitüsüne asistan olarak atandıktan hemen sonra tanıştım. Tasavvuf Tarihi asistanı olduğumu söyleyince ilk cümlesi şu oldu: “Benim tasavvuf tarihi hocam rahmetli Mehmet Ali Aynî’dir”

Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu’nun o güzel mütevâzi binasında yapılan istişare toplantılarına davetleri üzerine zaman zaman katıldım. Bursa ile ilgili bazı faaliyetlerde beraber olduk. İkili sohbetlerimizde daha çok İslâmiyette Yeni İctihadlara Doğru ile Hikmet-i Teşri isimli eserlerini gündeme getirerek konu ile ilgili düşüncelerimi öğrenmek istiyordu. Bazan da İpekçilik’teki Enstitümüze teşrif etti, meslektaş olarak sohbet ettik.
Son hastalığında Bursa Devlet Hastahanesi’nde yattığını duyunca ziyarete gittim. “Bursa sohbeti” devam ederken tanıdık simalar içeri girdi. Böylece Kurum’un Baykal başkanlığındaki son yönetim kurulu toplantısına da müşahit olarak katıldım.

Bu yazıda dikkatinize sunmak istediğim ilk konu onu yetiştiren muhit ile ilgilidir. 1924’de çıkan Tevhid-i Tedrisat Kanunu’ndan hemen sonra açılan Darulfünun İlahiyat Fakültesi’nde feyz aldığı insanlar cumhuriyet döneminin en önemli ilim ve kültür adamlarıdır. Bunlardan birkaç tanesini, okuttuğu derslerle birlikte anmak zannediyorum onun ilim ve fikir dünyasını daha doğru anlamamıza vesile olacak ve Kâzım Baykal hocamızın da ruhunu şad edecektir.

Bu şahsiyetlerin hemen hepsi alanının otoritesi olup kaleme aldıkları eserlerle Türk-İslam kültürüne katkıda bulunan, daha da önemlisi Osmanlı’yı Cumhuriyete bağlayan “köprü” vazifesi gören fikir ve kalem erbabıdır:

Şemseddin Günaltay
(Doğ. Erzincan 1883- Öl. İstanbul 1961)
İslam Dini Tarihi – Metafizik

Yusuf Ziya Yörükhan
(Doğ. Selânik 1887- Öl. Ankara 1945)
İslam Mezhepleri Tarihi
Hilmi Ömer Budda
(Doğ. İstanbul 1894- Öl. Ankara 1952)
Dinler Tarihi

Mustafa Şekip Tunç
(Doğ. İstanbul 1886- Öl. Ankara 1953)
Din Psikolojisi

İsmail Hakkı Baltacıoğlu
(Doğ. İstanbul 1886- Öl. Ankara 1978)
Din Sosyolojisi

Kilisli Rıfat
(Doğ. Kilis 1873- Öl. Ankara 1953)
Arapça

Şerafettin Yaltkaya
(Doğ. İstanbul 1879- Öl. Ankara 1947)
Kelâm Tarihi

Fuat Köprülü
(Doğ. İstanbul 1890- Öl. İstanbul 1966)
Türk Dini Tarihi

Mehmet Ali Aynî
(Doğ. Üsküp 1869- Öl. İstanbul 1945)
Tasavvuf Tarihi

Mehmet İzzet
(Doğ. İstanbul 1891- Öl. Berlin 1930)
Ahlâk

Şevket Efendi
(Doğ. İstanbul 1877- Öl. İstanbul 1951)
Fıkıh Tarihi

Bu isimlerden, Prof. Dr. Şerafettin Yaltkaya daha sonraki yıllarda Diyanet İşleri Başkanı, Prof. Dr. Fuat Köprülü Dışişleri Bakanı, İsmail Hakkı Baltacıoğlu Milletvekili, Şemsettin Günaltay ise 1940’lı yılların sonunda tek parti döneminin son Başbakanı olmuştur. Kâzım Baykal Hoca’nın söz konusu fakültede okuduğu dersler ve sömestr müddetleri şöyledir:

Tefsir ve Tarih-i Tefsir 6
Hadis ve Tarih-i Hadis 4
Fıkıh Tarihi 4
İctimaiyat 2
Ahlâk 2
Din-i İslâm Tarihi 4
Akvâm-ı İslâmiyye Etnoğrayası 4
Türk Tarih-i Dinisi 4
Kelâm Tarihi 4
İslâm Felsefesi 2
Tasavvuf Tarihi 4
Felsefe Tarihi 4
Hâl-i Hazırda İslâm Mezhebleri 4
İslâm Bediiyatı 2
Felsefe-i Din 4
Tarih-i Edyân 4

ESERLERİ
Böyle seçkin bir kadronun ders halkasında bulunan Baykal elde ettiği birikimi okullarda öğretmenlik yaparak, ders kitabı yazarak öğrencileriyle, dinî ve tarihî kitaplar yazarak içinde yaşadığı toplumla paylaşmıştır. Mahalli gazetelerde yıllar boyu yazdığı yüzlerce yazı ise onun gayretini belgeleyen yadigârların başında sayılmalıdır. Osmanlı kültürüyle Cumhuriyet kültürünü buluşturan şahsiyetlerden biri olan Kâzım Baykal hocanın eserlerinden birkaç tanesini kısaca tanıtmak gerekir.

• Bursa Anıtları (İstanbul, 1950)
Bursa’da bulunan cami, çeşme, türbe, mezarlık, köşk, ev, hamam, tekke, mektep, kilise, muallimhane, medrese, han, köprü, çınar, havra, resmi binalar gibi tarih değeri olan her yadigârla ilgili bilgi ve belge sunan bir eserdir. İkinci baskısı T. A. Ç. Vakfı tarafından 1982 yılında yapılmış olan bu eser bir “Bursa Klasiği”dir. “Şanına lâyık” bir şekilde yeniden dizilip basılması dileğimizdir.

• Ulucami (İstanbul, 1950)
Bursa Anıtları’nda Ulucami’yi 2–3 sayfada tanıtan yazar, söz konusu eserde bu muhteşem mabedi bütün detay ve kültürel zenginlikleriyle birlikte tanıtmıştır. Bir “Hat Müzesi” özelliği taşıyan bu caminin yazılarını ve kitabelerini tanıtması esere ayrı bir değer katmaktadır. Birinci baskının önsöz tarihi 17 Mart 1948, ikinci baskının tarihi ise 1 Ocak 1989’dur. Eserin ilk neşrinden sonra Beyoğlu Noteri Mithat Cemal Kuntay’ın 19 Nisan 1951 tarihinde Son Posta gazetesinde çıkan yazısı da ikinci baskının ilk sayfalarında yer almıştır.

• Süleyman Çelebi ve Mevlid (Bursa, 1999)
1940’lı yılların sonunda Çekirge semtindeki Süleyman Çelebi’nin türbesinin onarımına Eski Eserleri Sevenler Kurumu öncülük ederken Kâzım Baykal, dostu Fehameddin Ulusoy ile (Yadigâr-ı Şemsî / Bursa Dergâhları’nın yazarı Şemseddin Ulusoy’un oğlu) Mevlid’in metnini de neşretme faaliyetine başlamıştı. Fakat eserlerin orijinal metinle birlikte basılması Kadir Atlansoy’un himmetiyle Hoca’nın vefatından sonra gerçekleştirilebildi. Eserde İbnulemin Mahmud Kemal ve o günlerin Diyanet İşleri Başkanı olan Ahmed Hamdi Akseki’nin Süleyman Çelebi ve Mevlid merasimleriile ilgili olarak yazarlara gönderdikleri metinler de vardır.

• 2000 Yıllık Bursa’nın Belediyesi (Bursa, 1976)
Bursa’da kurulduğu yıldan itibaren belediye örgütü hakkında çok detaylı bilgilerin yer aldığı bu kitap alanında önemli bir çalışmadır. Genellikle salnâmelerden yararlanılarak hazırlanan kitap 1976 yılına kadar dönemin belediyeleri hakkında da güncel bilgiler vermiştir. Fotoğraf ve tablolarla desteklenen kitapta Bursa şehrinin gelişimini gösteren haritalara da yer verilmiştir.
• İslamiyetle Yeni İçtihadlara Doğru (Bursa, 1966)
Kâzım Baykal doğrudan dinî meselelere ayırdığı kitaplar da kaleme almıştır. Bu küçük eserde, din ve hurafe, eğitim–öğretim, ilim, felsefe, teknik anlayış, ceza ve hukuk anlayışı, örtünme, aile hukuku anlayışı, sigorta, yenecek ve içecek şeyler hakkında, ticari ve malî muameleler hakkında gibi alt başlıklar açarak konu ile ilgili düşünce ve yorumlarını açıklamış, namaz, oruç, hac, zekat, gibi konulara da temas etmiştir. Meselelerin çözümü ile ilgili son sözü yetkili kurullara bırakmıştır.

• Hikmet-i Teşrî (Dinimizin emir ve yasaklarındaki nedenleri ve amaçları üzerine bir inceleme) (Bursa, 1983)
Yukarıdaki eserin geliştirilmiş şekli gibi olan bu kitapta Kâzım Baykal, dinî meseleleri tartışmaya devam etmektedir. Sonuç kısmında İslam dininin insanların huzur ve mutluluğunu hedeflediğini, dinî esaslara bu gözle bakılmasını istemekte, İslam alimlerini ciddi çalışmalara davet etmekte ve eserini şu dua ile tamamlamaktadır: “Cenab-ı Hak ümmet-i Muhammed’e hayırlısını ihsan etsin”.

Ayrıca derneğin faaliyetleri yıllık kongrelerde ilgililere sunulmak üzere broşür şeklinde basılmıştır. Bu metinler de Hocamız tarafından
kaleme alınmıştır. 25 Aralık 1905’te Hoca Hasan Mahallesi’nde doğan, tahsilini tamamladıktan sonra Kayseri, Sivas, Niğde, Diyarbakır, Kütahya ve Bursa’da öğretmen ve yöneticilik yapan Kâzım Baykal ilim, irfan, kültür ve sanat hayatımızla ilgili pek çok faaliyete imza attıktan sonra 27 Temmuz 1993 tarihinde Hakkın rahmetine kavuşmuş, pek çok meslektaşının bulunduğu Emir Sultan Mezarlığı’na defnedilmiştir.
Vefatından kısa süre önce 1992’de Uludağ Üniversitesi kadirşinaslık örneği vererek kendisine “Fahri Doktora” unvanı vermiştir. Hocamızı rahmetle anarak vefatına düşürdüğümüz tarihle söze son vermek istiyoruz.
Ata yadigârları şüphesiz kıymetlidir Eserleri korumak bizde çok zahmetlidir Çıkıp dört kutup söyler vefatına bir tarih Bursa sevdalısı “KÂZIM BAYKAL RAHMETLİDİR.
1993
BURSA İLE İLGİLİ ESERLERİ
BASILACAK MI?
Birkaç sene önce Kâzım Baykal’ın bazı eserlerinin Bursa İl Özel İdaresi tarafından basılacağını duymuş ve sevinmiştik. Fakat bugüne kadar bu gerçekleşmedi. Sebebini bilmiyorum. Fakat bunun peşine düşmek ve bu hayırlı işi neticelendirmek gerekiyor. İl Özel İdaresi Büyükşehir Belediyesi’ne geçtiğine göre söz konusu hizmetin Belediye marifetiyle yapılması uygun olur. Özellikle Bursa ile ilgili eserlerin basılması mahalli kültür açısından da önem arz etmektedir.
KAYNAKÇA
• Hamit Er İstanbul Darulfününu İlahiyat Fakültesi Mecmuası Hoca ve Yazarları İstanbul 1993
• Mustafa Öcal, Osmanlıdan Günümüze Türkiye’de Din Eğitimi İstanbul 2015
• Darulfünun İlahiyat Sempozyumu İstanbul 2009
• Kâzım Baykal Sempozyumu Bursa 2007
• Bursa Ansiklopedisi. Yayına hazırlayan Yılmaz Akkılıç Bursa 2002




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>