Nikaia’nın Kayıp Apollon Tapınağı


Prof. Dr. Mustafa Şahin

İznik Gölü’nde bulunan bazilika kalıntısının 2014 yılında keşfedilmesinden sonra başkanlığımızda sualtında
sürdürülen yüzey araştırmaları esnasında çok sayıda mermer yapı elemanı ve sütun tamburu/gövdesi ile
karşılaşılmıştır. Söz konusu mimari elemanlar, devşirme olarak buraya getirilip kullanılmadıysa, mevcut
yapı ile herhangi bir organik bütünlük göstermemektedir. 2015 yılında başlayan kazılarda ise bazilikanın
yapım tarihinden çok daha eski yıllara ait buluntular ile de karşılaşılmıştır. M.Ö. 2.-1. yüzyıla tarihlenen
kaseler, M.S. 2.-3. yüzyıla tarihlenen kandiller veya Roma İmparatoru Antoninos Pius (M.S. 138-161) veya
Geta’ya (M.S. 198-209) ait sikkeler Hıristiyanlık öncesi döneme ait en güzel örneklerdir.

rken döneme ait buluntular, Hıristiyanlık  Dönemi bazilikasının Pagan Dönemine ait bir tapınağın üzerine mi yapıldı sorusunu akla getirmiştir. Bilindiği gibi çoğunlukla dinler değişse de ibadet mekanları yeni inanç sisteminin ritüellerine göre birtakım değişikliklerle kullanılmaya devam edebilmektedir. İznik Ayasofya Kilisesi’nin muhtemel bir tapınağın üzerine inşa edilmesi, günümüzde ise kilisenin II. Orhan Camii olarak dönüştürülüp ibadete devam edilmesi buna güzel bir örnektir. Yine benzer şekilde Ankara’daki Hacı Bayram Veli Caminin bulunduğu alan başlangıçta Kybele Tapınağı olarak inşa edilmiş, daha sonra Kybele İmparator Augustus ile tapınağı ortak kullanmaya devam etmiş, Hıristiyanlığın
kabulünden sonra kiliseye dönüştürülerek, en sonunda, İznik Ayasofya Kilisesi’nde olduğu gibi, cami olmuştur.
Bu örnekler göldeki bazilikanın da daha erken döneme ait bir tapınağın üzerine
inşa edilmiş olma olasılığını artırmaktadır. Eğer tahmin ettiğimiz gibi bazilika daha önceki bir tapınağın üzerine veya yerine
inşa edildiyse, olası tapınakta saygı gören tanrı kimdir?
Semavi dinlerin kabul edilmesinden önceki zamanların
inanç sistemlerinden olan çok tanrılı dinler döneminde Nikaia’lıların öncelikli saygı duyduğu tanrılardan birisi ışığın ve biliciliğin tanrısı
Apollon olmuştur. Bunun en dikkate değer göstergesi, Nikaia yakınlarında hem tanrıya ait bir tapınak, hem de tanrının adına kurulan bir yerleşim
yeridir: Apollon Tapınağı ve Pythopolis Kenti. Tanrı Apollon Nikaia’da kehanet veya biliciliği temsil eden Pythia sıfatı ile saygı görmüştür. Bu nedenle Nikaia’lıların Pythia adında, Delfi/Delphi’deki Pythia Apollon’unun onuruna kutladıkları bir dini bayramları vardır. Bu bayram Roma İmparatorluk Çağında da kutlanmaya devam etmiş ve özellikle tanrının biliciliği ön
plana çıkartılmıştır. İnanışa göre, Tanrı Apollon Pythia sıfatını, oklarıyla vurduğu ve derisini  Delfi’deki Apollon Tapınağa hediye ettiği
Python canavarından almaktadır. Bu çok başlı ve  yılan vücutlu canavarın tanrıların nefesinden doğduğuna inanılır. Kehanet, Apollon Tapınağı’nda görev yapan ve adına Pythia denen yaşlı bir kadın kahin tarafından verilir. Pythia, tanrının ulağı olarak kehanete başlamadan
önce tapınakta bulunan bir çeşmede arınır ve sonra gelecekten haber vermeye başlar. Pythia’nın dediklerini çoğu zaman ölümlüler
anlayamaz, bu nedenle kehanet diğer rahipler tarafından tercüme edilirdi. Bu nedenle Apollon’un, Pythia sıfatı ile saygı
gördüğü tapınaklar Antik Çağın kehanet Prof. Dr. Mustafa Şahin Nikaia’nın Kayıp Apollon Tapınağı
Bir tripod / üçayak kazan üzerine oturan Pythia  transa geçip kehanet aktarırken
İznik Gölü’nde bulunan bazilika kalıntısının 2014 yılında keşfedilmesinden sonra başkanlığımızda sualtında
sürdürülen yüzey araştırmaları esnasında çok sayıda mermer yapı elemanı ve sütun tamburu/gövdesi ile
karşılaşılmıştır. Söz konusu mimari elemanlar, devşirme olarak buraya getirilip kullanılmadıysa, mevcut
yapı ile herhangi bir organik bütünlük göstermemektedir. 2015 yılında başlayan kazılarda ise bazilikanın
yapım tarihinden çok daha eski yıllara ait buluntular ile de karşılaşılmıştır. M.Ö. 2.-1. yüzyıla tarihlenen
kaseler, M.S. 2.-3. yüzyıla tarihlenen kandiller veya Roma İmparatoru Antoninos Pius (M.S. 138-161) veya
Geta’ya (M.S. 198-209) ait sikkeler Hıristiyanlık öncesi döneme ait en güzel örneklerdir.
M.Ö. 2. – 1. yüzyıla tarihlenen kaseler  merkezleridir.
Nikaia’da Apollon ile doğrudan ilişkili yerlerden birisi Pythopolis kentidir. İznik Gölü’nün kenarında olduğu düşünülen yerleşimle ilgili kayıtlardan ilki Nikaia’lı Menekrates’dir. Menekrates Nikaia hakkında bir tarih kitabı yazmış, bundan elimize Plutarchos aracılığı ile yalnız bir
bölüm geçmiştir. Menekrates’in anlattığına göre, Pythopolis kentini Antiope ile birlikte bir süre Nikaia civarında yaşayan Theseus kurmuştur. Kentin yakınında akan ırmağın adın ise Amazon Antiope’ye olan talihsiz aşkı yüzünden kendini civardaki bir suya atarak intihar eden Atinalı genç Soloeis’e izafeten Soloeis Irmağı olarak koymuştur. Pythopolis ile ilgili bir diğer önemli bilgiyi, yanlış biçimde Aristoteles’e mal edilen
“Şaşkınlık Veren Söylentiler” isimli kitabın 834b, 34 bölümünde bulmaktayız. Burada, Askania Gölü civarındaki Pythopolis’teki
sarnıçların kışın boş, yazın ise dolu oldukları anlatılmakta, bu arada kentin yakınlardaki Kios kentine 120 stadion uzaklıktaolduğundan bahsedilmektedir. S. Şahin’e göre, metinde zikredilen 120 stadionluk yani 22,5 kilometrelik mesafe bizi İznik
Gölü’nün güney yakasındaki Ermeni Sölöz ve Müslim Sölöz  köyleri arasındaki bir noktaya götürmektedir.
R. Kiepert tarafından da daha önce önerildiği şekilde, yerleşimi bugünkü
Müslim Sölöz civarında ve Koca Dere kıyısında aramak gerekmektedir. S. Şahin, İznik Gölü’nün güneyindeki Sölöz Köyü yakınında akan ve Sölöz  urnu’nda İznik Gölü’ne dökülen Koca Dere’nin Soloeis Irmağı olduğuna kesin gözü ile bakmaktadır. Buna karşın, A. M. Mansel gibi bazı bilim insanları Pythopolis kentini Yalova’daki Therma ile de ilişkilendirmek istemektedirler.
Nikaia’da Apollon ile ilgili bir diğer yapı, Roma İmparatoru Commodus tarafından tanrıya ithafen yaptırılan
Apollon Tapınağıdır. Konumuzu doğrudan ilgilendiren tapınak, S. Şahin tarafından tercüme edilen bir yazıta göre Nikaia’da surların dışında bir  yere
yaptırılmıştır: “Augustus Commodus 4. kez Victorinus (ilk kez) konsül iken, Bithynia’nın Nikaia kentinde surların dışında bir Apollonion  yapılıyordu; işin başında
Baktyanus bulunuyordu ve Severus Bithynia valisi idi. 183 yılında Commodus (4. kez) ve C. Aufidius Victorinus consules ordinarii idiler”.
Eyalet valisi olarak adı geçen Severus’un tam olarak kim olduğu bilinmemektedir. Benzer şekilde inşaatın başında bulunan Bactyanus’a
(Pactyanus ?) ait de fazla bilgi elimizde bulunmamaktadır. Bilinen, Roma İmparatoru Commodos’un (İ.S. 180-192) Nikaia surlarının dışına İ.S. 183 yılında bir Apollon Tapınağı yaptırdığıdır. 2015 yılı yüzey araştırmalarında bazilikanın nartex bölümü başta olmak üzere mermer
sütun tamburu veya mimari elamanlar gibi yapıyla doğrudan ilişkisi
olmayan çok sayıda büyük boyutlu yapı malzemesi Commodos
tarafından yaptırılan Apollon Tapınağı’na ait işaret edebilir mi? Apollon Pythia’ya ait en eski
tapınağın M.Ö. Yunanistan’da Delphi’de kurulduğu bilinmektedir. Son kehanet ise Roma İmparatoru Theodosius’un tüm
putperest tapınımları kapatmaya karar verdiği M.S. 393 civarında verilmiştir. Bazilikada orta nefin doğusunda, bemanın önünde yapılan kazılarda
temel duvarının altında açığa çıkartılan KM-04 numaralı mezarda bulunan sikkeler, İmparator Valens (M.S. 364-378) ve II. Valentinianus (M.S. 378-383) dönemlerine aittir. Bu buluntu bazilikal planlı yapının en erken M.S. 4. yüzyılın son çeyreğinde inşaedilmiş olabileceğine işaret etmektedir. Bu tarih İmparator Theodosius’un putperest tapınakları kapatılmasına karar verdiği tarihle de uyum göstermektedir. Belki
de, İznik Gölü’ndeki bazilika imparatorun kararı sonucunda kapatılan Apollon Tapınağı’nın üzerine inşa edilerek, alanınkutsallığı devam ettirilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni ile İznik Müze Müdürlüğü’nün başkanlığında
ve Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin desteği ile devam eden kazılar bu sorunun aydınlatılmasında önemli katkılar
sağlayacaktır.

Kaynaklar R. Kiepert, Karte von Kleinasien, 1:400000, BII. Brussa
A.M. Mansel, Yalova ve Çevresi, İstanbul Müzeleri Neşriyatı 13 (İstanbul 1936). Plutarchos, Theseus 26, in: Jacoby, Die Fragmente der
griechische Historiker, nr. 701 M. Şahin, “İznik Gölü Bazilika Kalıntısı Sualtı Yüzey
Araştırması – 2015”, TINA Denizcilik Arkeoloji Dergisi 4,
2015, 32-51.M. Şahin, “Birinci Ekümenik Konsil İznik Gölün’ndeki
Bazilikada Mı Toplandı?”, Bursa’da Zaman 18, Nisan
2016, 46-51.
M. Şahin, “İznik Gölü Mezarları”, Bursa’da Zaman 21,
Ocak 2017, 78-81.
S. Şahin, Katalog der antiken Inschriften des Museums
von Iznik (Nikaia) / İznik Müzesi Antik Yazıtlar Kataloğu
II,3. IK 10,3 (Bonn 1987).




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>